https://wikijoo.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%AF_%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%87_%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87_%D8%AE%D9%88%D8%B4%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8Cقواعد دوازده گانه خوشنویسی - تاریخچهٔ نسخهها2026-07-28T05:14:36Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.0https://wikijoo.ir/index.php?title=%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%AF_%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%87_%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87_%D8%AE%D9%88%D8%B4%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8C&diff=2010253938&oldid=prevNazanin در ۱ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۴۰2025-08-01T13:40:48Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۴۰</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>قواعد دوازدهگانۀ خوشنویسی <br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>قواعد دوازدهگانۀ خوشنویسی <br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>خوشنویسی براساس قوانین علمی و فنی ابن مقله و نیز طبق ضابطهها و اصطلاحات اوست. این قواعد در خطهای گوناگون تاحدی متفاوت است. معاصران به این قواعد اصول دوازدهگانه میگویند. ابن مقله در این روش اصول و نسبت را جزء حُسن تشکیل و ترکیب و کرسی را جزء حسن وضع برشمرده است. باباشاه اصفهانی ( ـ۹۹۶ق) در رسالۀ ''آدابالمشق''، که دربارۀ نستعلیق است، به قواعد دوازدهگانه اشاره کرده، که عبارتاند از قوت، ضعف، سطح، دور، صعود، نزول، نسبت، ترکیب، کرسی، اصول، صفا، و شأن. در اینجا به اختصار به تشریح هر یک از این قواعد میپردازیم: قوت: عبارت است از بهکارگیری تمام پهنای قلم به سطح کاغذ از جمله برای نوشتنِ وسط و انتهای مدها (کشیدهها)، و وسط دوایر (ح ل). ضعف: کاربرد آن در آغاز و وسط و بیشتر در انتهای حروف است که با جزیی از پهنای قلم و نیش آن اجرا میشود. سطح: در حرکات افقی، عمودی و مایل حروف و کلمات دیده میشود؛ ازجمله در بیشتر کشیدهها (مدها). دور: عبارت است از حرکات قلم، چه در حروف و چه در کلمات، بهشکل چرخش دایرهای یا بیضیشکل مثلاً در ن، ح، ق. قلم در دور، برخلاف سطح، نرم حرکت میکند و در این گردش، قدرت قلم و مهارت خطاط بیشتر معلوم میشود. دور را به دو دستۀ مستقیم و معکوس میتوان تقسیم کرد. سطح و دور ابزار شناسایی خطوط گوناگون است، مثلاً در تعریف خط ثلث میگویند که ثلث این خط یعنی یکسوم آن دور و دوسوم دیگر سطح است. صعود: که یا حقیقی است یا مجازی. صعود حقیقی در راستی و ایستادگی الف چسبان و لام وسط و کاف آخر رخ میدهد؛ صعود مجازی با بردن انتهای دوایر به حالت دور شکل میگیرد مانند ن و ی. صعود مجازی را شمره و تشمیر نیز گفتهاند. نزول: رعایت حرکت صاف، مستقیم، و عمودی قلم روبه پایین است. نزول نیز یا حقیقی است یا مجازی که نزولی حقیقی در الف، لام، کاف دیده میشود (ا، ل، لب) و نزول مجازی ابتدای بعضی حروف مثل ح و ی است. صعود و نزول حقیقی باید چنان رعایت شود که همۀ حروف و کلمات به موازات هم قرار گیرند. نسبت یا تناسب: عبارت است از یکسانی اجزای مشابه و تعادل میان اندازۀ حروف و کلمات در خطی که با یک قلم نوشته میشود. مثلاً ن یکجا کوچک و جای دیگر بزرگ نوشته نشود. ترکیب: عبارت است از آمیزش معتدل و موافق حروف، کلمات، جمله و سطر بهگونهای که خوشایند طبع باشد و زیبا بهنظر برسد. برای رعایت این قاعده خطاط ناگزیر از کرسی خط کمک میگیرد و قواعد اصول و نسبت را بهدقت بهکار میبندد تا حروف و کلمات به قاعده در جای خود نشیند. خوشنویس باید سواد و بیاض (سیاهی و سفیدی) و خلوت و جلوت در میان کلمات و جملهها و سطرها را نیز در نظر بگیرد. ترکیب مشکلترین قاعده است بهویژه در کتیبهنویسی که گنجاندن عبارتها در سطوح محدود است. کرسی: این واژه بهمعنای تکیهگاه و نشستگاه و تختآمده است و اصطلاح کرسیداشتن معنای یکنواختبودن میدهد. فاصلۀ حروف و کلمات از یکدیگر و از خط کرسی، از اصول بسیار دقیق خوشنویسی است. کرسیبندی رابطۀ تنگاتنگی با ترکیب دارد. خطوط کرسی را به اعتبار زاویۀ آنها به دو دسته تقسیم میکنند: خطوط افقی کرسی و خطوط عمودی کرسی. اصول: بهمعنای ریشهها و پایهها، و حُسن تشکیل مفردات حروف و استحکام آنها از الف تا یاء از حیث قوت، ضعف، سطح، دور، صعود، نزول، رعایت سواد، و بیاض است. صفا: در لغت بهمعنای پاک، بیغش، و بیکدورت است؛ اگر هنرجویی قواعد پیشین را در تمرینهای خود بهکار گیرد، خطش به مرتبۀ صافی و صفا میرسد. صفا «روح معنوی» اثر است. در این صورت خط هنرجو به مرور چنان نضج و قدرت مییابد که به درجۀ شأن نایل میشود و با کسب شیوۀ خاص خود به استادی میرسد. ترکیب صفا و شأن را «مزه» میگویند.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>خوشنویسی براساس قوانین علمی و فنی ابن مقله و نیز طبق ضابطهها و اصطلاحات اوست. این قواعد در خطهای گوناگون تاحدی متفاوت است. معاصران به این قواعد اصول دوازدهگانه میگویند. ابن مقله در این روش اصول و نسبت را جزء حُسن تشکیل و ترکیب و کرسی را جزء حسن وضع برشمرده است. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>باباشاه اصفهانی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>( ـ۹۹۶ق) در رسالۀ ''آدابالمشق''، که دربارۀ نستعلیق است، به قواعد دوازدهگانه اشاره کرده، که عبارتاند از قوت، ضعف، سطح، دور، صعود، نزول، نسبت، ترکیب، کرسی، اصول، صفا، و شأن. در اینجا به اختصار به تشریح هر یک از این قواعد میپردازیم: قوت: عبارت است از بهکارگیری تمام پهنای قلم به سطح کاغذ از جمله برای نوشتنِ وسط و انتهای مدها (کشیدهها)، و وسط دوایر (ح ل). ضعف: کاربرد آن در آغاز و وسط و بیشتر در انتهای حروف است که با جزیی از پهنای قلم و نیش آن اجرا میشود. سطح: در حرکات افقی، عمودی و مایل حروف و کلمات دیده میشود؛ ازجمله در بیشتر کشیدهها (مدها). دور: عبارت است از حرکات قلم، چه در حروف و چه در کلمات، بهشکل چرخش دایرهای یا بیضیشکل مثلاً در ن، ح، ق. قلم در دور، برخلاف سطح، نرم حرکت میکند و در این گردش، قدرت قلم و مهارت خطاط بیشتر معلوم میشود. دور را به دو دستۀ مستقیم و معکوس میتوان تقسیم کرد. سطح و دور ابزار شناسایی خطوط گوناگون است، مثلاً در تعریف <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ثلث، خط|</ins>خط ثلث<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>میگویند که ثلث این خط یعنی یکسوم آن دور و دوسوم دیگر سطح است. صعود: که یا حقیقی است یا مجازی. صعود حقیقی در راستی و ایستادگی الف چسبان و لام وسط و کاف آخر رخ میدهد؛ صعود مجازی با بردن انتهای دوایر به حالت دور شکل میگیرد مانند ن و ی. صعود مجازی را شمره و تشمیر نیز گفتهاند. نزول: رعایت حرکت صاف، مستقیم، و عمودی قلم روبه پایین است. نزول نیز یا حقیقی است یا مجازی که نزولی حقیقی در الف، لام، کاف دیده میشود (ا، ل، لب) و نزول مجازی ابتدای بعضی حروف مثل ح و ی است. صعود و نزول حقیقی باید چنان رعایت شود که همۀ حروف و کلمات به موازات هم قرار گیرند. نسبت یا تناسب: عبارت است از یکسانی اجزای مشابه و تعادل میان اندازۀ حروف و کلمات در خطی که با یک قلم نوشته میشود. مثلاً ن یکجا کوچک و جای دیگر بزرگ نوشته نشود. ترکیب: عبارت است از آمیزش معتدل و موافق حروف، کلمات، جمله و سطر بهگونهای که خوشایند طبع باشد و زیبا بهنظر برسد. برای رعایت این قاعده خطاط ناگزیر از کرسی خط کمک میگیرد و قواعد اصول و نسبت را بهدقت بهکار میبندد تا حروف و کلمات به قاعده در جای خود نشیند. خوشنویس باید سواد و بیاض (سیاهی و سفیدی) و خلوت و جلوت در میان کلمات و جملهها و سطرها را نیز در نظر بگیرد. ترکیب مشکلترین قاعده است بهویژه در کتیبهنویسی که گنجاندن عبارتها در سطوح محدود است. کرسی: این واژه بهمعنای تکیهگاه و نشستگاه و تختآمده است و اصطلاح کرسیداشتن معنای یکنواختبودن میدهد. فاصلۀ حروف و کلمات از یکدیگر و از خط کرسی، از اصول بسیار دقیق خوشنویسی است. کرسیبندی رابطۀ تنگاتنگی با ترکیب دارد. خطوط کرسی را به اعتبار زاویۀ آنها به دو دسته تقسیم میکنند: خطوط افقی کرسی و خطوط عمودی کرسی. اصول: بهمعنای ریشهها و پایهها، و حُسن تشکیل مفردات حروف و استحکام آنها از الف تا یاء از حیث قوت، ضعف، سطح، دور، صعود، نزول، رعایت سواد، و بیاض است. صفا: در لغت بهمعنای پاک، بیغش، و بیکدورت است؛ اگر هنرجویی قواعد پیشین را در تمرینهای خود بهکار گیرد، خطش به مرتبۀ صافی و صفا میرسد. صفا «روح معنوی» اثر است. در این صورت خط هنرجو به مرور چنان نضج و قدرت مییابد که به درجۀ شأن نایل میشود و با کسب شیوۀ خاص خود به استادی میرسد. ترکیب صفا و شأن را «مزه» میگویند.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><br><!--34091200--></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><br><!--34091200--></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:خوشنویسی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:خوشنویسی]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:اشخاص و آثار]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:اشخاص و آثار]]</div></td></tr>
</table>Nazaninhttps://wikijoo.ir/index.php?title=%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%AF_%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%87_%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87_%D8%AE%D9%88%D8%B4%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8C&diff=1216623&oldid=prevDaneshGostar: جایگزینی متن - '\\3' به '<!--3'2019-07-24T05:23:50Z<p>جایگزینی متن - '\\3' به '<!--3'</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div><br />
قواعد دوازدهگانۀ خوشنویسی <br><br />
خوشنویسی براساس قوانین علمی و فنی ابن مقله و نیز طبق ضابطهها و اصطلاحات اوست. این قواعد در خطهای گوناگون تاحدی متفاوت است. معاصران به این قواعد اصول دوازدهگانه میگویند. ابن مقله در این روش اصول و نسبت را جزء حُسن تشکیل و ترکیب و کرسی را جزء حسن وضع برشمرده است. باباشاه اصفهانی ( ـ۹۹۶ق) در رسالۀ ''آدابالمشق''، که دربارۀ نستعلیق است، به قواعد دوازدهگانه اشاره کرده، که عبارتاند از قوت، ضعف، سطح، دور، صعود، نزول، نسبت، ترکیب، کرسی، اصول، صفا، و شأن. در اینجا به اختصار به تشریح هر یک از این قواعد میپردازیم: قوت: عبارت است از بهکارگیری تمام پهنای قلم به سطح کاغذ از جمله برای نوشتنِ وسط و انتهای مدها (کشیدهها)، و وسط دوایر (ح ل). ضعف: کاربرد آن در آغاز و وسط و بیشتر در انتهای حروف است که با جزیی از پهنای قلم و نیش آن اجرا میشود. سطح: در حرکات افقی، عمودی و مایل حروف و کلمات دیده میشود؛ ازجمله در بیشتر کشیدهها (مدها). دور: عبارت است از حرکات قلم، چه در حروف و چه در کلمات، بهشکل چرخش دایرهای یا بیضیشکل مثلاً در ن، ح، ق. قلم در دور، برخلاف سطح، نرم حرکت میکند و در این گردش، قدرت قلم و مهارت خطاط بیشتر معلوم میشود. دور را به دو دستۀ مستقیم و معکوس میتوان تقسیم کرد. سطح و دور ابزار شناسایی خطوط گوناگون است، مثلاً در تعریف خط ثلث میگویند که ثلث این خط یعنی یکسوم آن دور و دوسوم دیگر سطح است. صعود: که یا حقیقی است یا مجازی. صعود حقیقی در راستی و ایستادگی الف چسبان و لام وسط و کاف آخر رخ میدهد؛ صعود مجازی با بردن انتهای دوایر به حالت دور شکل میگیرد مانند ن و ی. صعود مجازی را شمره و تشمیر نیز گفتهاند. نزول: رعایت حرکت صاف، مستقیم، و عمودی قلم روبه پایین است. نزول نیز یا حقیقی است یا مجازی که نزولی حقیقی در الف، لام، کاف دیده میشود (ا، ل، لب) و نزول مجازی ابتدای بعضی حروف مثل ح و ی است. صعود و نزول حقیقی باید چنان رعایت شود که همۀ حروف و کلمات به موازات هم قرار گیرند. نسبت یا تناسب: عبارت است از یکسانی اجزای مشابه و تعادل میان اندازۀ حروف و کلمات در خطی که با یک قلم نوشته میشود. مثلاً ن یکجا کوچک و جای دیگر بزرگ نوشته نشود. ترکیب: عبارت است از آمیزش معتدل و موافق حروف، کلمات، جمله و سطر بهگونهای که خوشایند طبع باشد و زیبا بهنظر برسد. برای رعایت این قاعده خطاط ناگزیر از کرسی خط کمک میگیرد و قواعد اصول و نسبت را بهدقت بهکار میبندد تا حروف و کلمات به قاعده در جای خود نشیند. خوشنویس باید سواد و بیاض (سیاهی و سفیدی) و خلوت و جلوت در میان کلمات و جملهها و سطرها را نیز در نظر بگیرد. ترکیب مشکلترین قاعده است بهویژه در کتیبهنویسی که گنجاندن عبارتها در سطوح محدود است. کرسی: این واژه بهمعنای تکیهگاه و نشستگاه و تختآمده است و اصطلاح کرسیداشتن معنای یکنواختبودن میدهد. فاصلۀ حروف و کلمات از یکدیگر و از خط کرسی، از اصول بسیار دقیق خوشنویسی است. کرسیبندی رابطۀ تنگاتنگی با ترکیب دارد. خطوط کرسی را به اعتبار زاویۀ آنها به دو دسته تقسیم میکنند: خطوط افقی کرسی و خطوط عمودی کرسی. اصول: بهمعنای ریشهها و پایهها، و حُسن تشکیل مفردات حروف و استحکام آنها از الف تا یاء از حیث قوت، ضعف، سطح، دور، صعود، نزول، رعایت سواد، و بیاض است. صفا: در لغت بهمعنای پاک، بیغش، و بیکدورت است؛ اگر هنرجویی قواعد پیشین را در تمرینهای خود بهکار گیرد، خطش به مرتبۀ صافی و صفا میرسد. صفا «روح معنوی» اثر است. در این صورت خط هنرجو به مرور چنان نضج و قدرت مییابد که به درجۀ شأن نایل میشود و با کسب شیوۀ خاص خود به استادی میرسد. ترکیب صفا و شأن را «مزه» میگویند.<br />
<br><!--34091200--><br />
[[رده:خوشنویسی]]<br />
[[رده:اشخاص و آثار]]</div>DaneshGostar