https://wikijoo.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%D9%84%DA%A9%DB%8C%D8%8C_%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84_%28%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2_%DB%B1%DB%B2%DB%B8%DB%B0%D9%80_%DB%B1%DB%B3%DB%B4%DB%B8%D8%B4%29ملکی، خلیل (تبریز ۱۲۸۰ـ ۱۳۴۸ش) - تاریخچهٔ نسخهها2026-04-18T10:22:42Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.0https://wikijoo.ir/index.php?title=%D9%85%D9%84%DA%A9%DB%8C%D8%8C_%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84_(%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2_%DB%B1%DB%B2%DB%B8%DB%B0%D9%80_%DB%B1%DB%B3%DB%B4%DB%B8%D8%B4)&diff=2010260124&oldid=prevMohammadi3 در ۲۵ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۵۹2025-08-25T06:59:03Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۵ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۵۹</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مَلِکی، خلیل (تبریز ۱۲۸۰ـ۱۳۴۸ش)<br></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[پرونده: 38406600.jpg | بندانگشتی|مَلِکي، خليل]]</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{جعبه زندگینامه</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{جعبه زندگینامه</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|عنوان = خلیل ملکی</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|عنوان = خلیل ملکی</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l29">خط ۲۹:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۷:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|پست تخصصی =</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|پست تخصصی =</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|باشگاه =</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|باشگاه =</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>}}<p>از اعضای گروه ۵۳ نفر و رهبر نیروی سوم. فرزند فتحعلی. سالهای نوجوانی را در اراک گذراند و در رشتۀ شیمی از دانشگاه برلین فارغالتحصیل شد و سپس به تهران بازگشت (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۱۲</del>) و در دانشکدۀ ادبیات تهران نیز فلسفه و علوم تربیتی خواند. به دبیری اشتغال داشت و عضو گروه مارکسیستی دکتر تقی ارانی بود. در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۱۷، </del>پس از دستگیری اعضای گروه و جمعی دیگر از فعالان سیاسی که جمعاً به «گروه ۵۳» نفر موسوم شدند، محاکمه و به چهار سال زندان محکوم گردید. پس از سقوط سلطنت رضاشاه همراه با سایر زندانیان سیاسی رهایی یافت و در مهر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۲۰ </del>در شمار مؤسسان حزب توده ایران درآمد. در مرداد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۲۳، </del>درپی تشکیل نخستین کنگرۀ حزب توده، به عضویت کمیسیون تفتیش یا بازرسی این حزب انتخاب شد. با تشکیل کابینۀ ائتلافی قوام و انتصاب دکتر فریدون کشاورز از حزب توده به وزارت فرهنگ در مرداد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۲۵، </del>ملکی مدیر کل فرهنگ استان تهران شد. او همچنین به عضویت هیئت اجرائیۀ موقت حزب درآمد. در دی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۲۶ </del>خلیل ملکی جمعی از اصلاحطلبان حزب توده را در انشعاب از این حزب و تشکیل جمعیت سوسیالیست توده ایران رهبری کرد. با شکلگیری نهضت ملی ایران به رهبری دکتر محمد مصدق، ملکی به حمایت از مصدق و نهضت ملی پرداخت. در اردیبهشت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۳۰، </del>در ائتلاف با بقایی، حزب زحمتکشان ملت ایران را تأسیس کرد و در مهر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۳۱، </del>پس از رودررویی بقایی با مصدق، با جدایی از حزب زحمتکشان «نیروی سوم» را تأسیس کرد و به همکاری خود با مصدق و جبهۀ ملی ادامه داد. پس از کودتای ۲۸ مرداد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۳۲ </del>دستگیر و در فلکالافلاک زندانی شد. در این دوره، نیروی سوم به دو جناح موافقان و مخالفان ملکی تقسیم شد. خلیل ملکی پس از آزادی از زندان مبارزات خود را در چارچوب «نهضت مقاومت ملی» پی گرفت. وی با همکاری مهندس کاظم حسیبی تحلیل جامعی در مخالفت با قرارداد کنسرسیوم نوشت که محمد درخشش نمایندۀ دورۀ هجدهم آن را در مجلس قرائت کرد. در فروردین <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۳۴ </del>ملکی به کمک همفکران خود نشریۀ ''نبرد زندگی'' را منتشر کرد و در بهمن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۳۷ </del>این نشریه را مجدداً با نام ''علم و زندگی'' انتشار داد. در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۳۷ </del>«جامعۀ سوسیالیستهای نهضت ملی ایران» را تشکیل داد. در ۲۸ مرداد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۴۴ </del>همراه با سه تن دیگر از سران جامعۀ سوسیالیستها دستگیر شد و یک سال و نیم در زندان بود. ملکی در دو سال و نیم حیات خود پس از آزادی، از فعالیت سیاسی کناره گرفت و به ترجمه و تحقیق پرداخت و سرانجام در ۲۱ تیر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۴۸ </del>درگذشت. ملکی از نخستین کسانی بود که از درون حزب توده و بهطور کلی جنبش چپ در ایران به انتقاد این حزب و وابستگی آن به شوروی و نقد استالینیسم و کمونیسم روسی یا کمونیسم بینالملل پرداخت و نوعی کمونیسم مستقل و ملی را مطرح ساخت. این رویکرد و گزارش بعدی ملکی در رویگردانی از کمونیسم و اتخاذ نوعی سوسیالیسم انسانی و اخلاقی در عرصۀ اندیشه و عمل سیاسی و حزبی، از نقاط عطف جریان چپ در ایران و خارج از ایران و تحولی پیشگام در این عرصه بود. ملکی با طرح نظریۀ نیروی سوم، که در نام حزب او و نشریۀ ارگان حزب انعکاس یافت، به بیان دیدگاههای خود در این زمینه و تحلیل موقعیت نیروها و جریانهای سیاسی در ایران و جهان پرداخت. برخی از آثار ملکی عبارتاند از ''خاطرات سیاسی''؛ ''تاریخ سوسیالیسم''؛ ''دو نامه''؛ ''سوسیالیسم و کاپیتالیسم دولتی''؛ ''برخورد عقاید و آرا، پس از دَه سال'' و ترجمۀ کتابهای ''چه کسی در واشینگتن حکومت میکند؟''؛ ''دنیایی ممکن''؛ ''جهان میان ترس و امید''؛ ''کتاب سیاه گرسنگی''؛ ''نقش شخصیت در تاریخ''؛ ''ملل فقیر''؛ ''اردوگاه سوم و مسائل جهانی''؛ ''فرهنگ اصطلاحات اجتماعی و اقتصادی''؛ ''قهرمان در تاریخ''؛'' انقلاب ناتمام''؛ ''شکست خروشچفیسم''؛ ''نوکردن سوسیالیسم''، و مقالات متعدد به نام خود وی یا با نامهای مستعار در نشریات گوناگون.</p></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>}}<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مَلِکی، خلیل (تبریز ۱۲۸۰ـ۱۳۴۸ش)<br></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[پرونده: 38406600.jpg | بندانگشتی|مَلِکي، خليل]]</ins><p>از اعضای گروه ۵۳ نفر و رهبر نیروی سوم. فرزند فتحعلی. سالهای نوجوانی را در اراک گذراند و در رشتۀ شیمی از دانشگاه برلین فارغالتحصیل شد و سپس به تهران بازگشت (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۱۲ش</ins>) و در دانشکدۀ ادبیات تهران نیز فلسفه و علوم تربیتی خواند. به دبیری اشتغال داشت و عضو گروه مارکسیستی دکتر تقی ارانی بود. در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۱۷ش، </ins>پس از دستگیری اعضای گروه و جمعی دیگر از فعالان سیاسی که جمعاً به «گروه ۵۳» نفر موسوم شدند، محاکمه و به چهار سال زندان محکوم گردید. پس از سقوط سلطنت رضاشاه همراه با سایر زندانیان سیاسی رهایی یافت و در مهر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۲۰ش </ins>در شمار مؤسسان حزب توده ایران درآمد. در مرداد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۲۳ش، </ins>درپی تشکیل نخستین کنگرۀ حزب توده، به عضویت کمیسیون تفتیش یا بازرسی این حزب انتخاب شد. با تشکیل کابینۀ ائتلافی قوام و انتصاب دکتر فریدون کشاورز از حزب توده به وزارت فرهنگ در مرداد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۲۵ش، </ins>ملکی مدیر کل فرهنگ استان تهران شد. او همچنین به عضویت هیئت اجرائیۀ موقت حزب درآمد. در دی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۲۶ش </ins>خلیل ملکی جمعی از اصلاحطلبان حزب توده را در انشعاب از این حزب و تشکیل جمعیت سوسیالیست توده ایران رهبری کرد. با شکلگیری نهضت ملی ایران به رهبری دکتر محمد مصدق، ملکی به حمایت از مصدق و نهضت ملی پرداخت. در اردیبهشت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۳۰ش، </ins>در ائتلاف با بقایی، حزب زحمتکشان ملت ایران را تأسیس کرد و در مهر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۳۱ش، </ins>پس از رودررویی بقایی با مصدق، با جدایی از حزب زحمتکشان «نیروی سوم» را تأسیس کرد و به همکاری خود با مصدق و جبهۀ ملی ادامه داد. پس از کودتای ۲۸ مرداد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۳۲ش </ins>دستگیر و در فلکالافلاک زندانی شد. در این دوره، نیروی سوم به دو جناح موافقان و مخالفان ملکی تقسیم شد. خلیل ملکی پس از آزادی از زندان مبارزات خود را در چارچوب «نهضت مقاومت ملی» پی گرفت. وی با همکاری مهندس کاظم حسیبی تحلیل جامعی در مخالفت با قرارداد کنسرسیوم نوشت که محمد درخشش نمایندۀ دورۀ هجدهم آن را در مجلس قرائت کرد. در فروردین <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۳۴ش </ins>ملکی به کمک همفکران خود نشریۀ ''نبرد زندگی'' را منتشر کرد و در بهمن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۳۷ش </ins>این نشریه را مجدداً با نام ''علم و زندگی'' انتشار داد. در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۳۷ش </ins>«جامعۀ سوسیالیستهای نهضت ملی ایران» را تشکیل داد. در ۲۸ مرداد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۴۴ش </ins>همراه با سه تن دیگر از سران جامعۀ سوسیالیستها دستگیر شد و یک سال و نیم در زندان بود. ملکی در دو سال و نیم حیات خود پس از آزادی، از فعالیت سیاسی کناره گرفت و به ترجمه و تحقیق پرداخت و سرانجام در ۲۱ تیر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۴۸ش </ins>درگذشت. ملکی از نخستین کسانی بود که از درون حزب توده و بهطور کلی جنبش چپ در ایران به انتقاد این حزب و وابستگی آن به شوروی و نقد استالینیسم و کمونیسم روسی یا کمونیسم بینالملل پرداخت و نوعی کمونیسم مستقل و ملی را مطرح ساخت. این رویکرد و گزارش بعدی ملکی در رویگردانی از کمونیسم و اتخاذ نوعی سوسیالیسم انسانی و اخلاقی در عرصۀ اندیشه و عمل سیاسی و حزبی، از نقاط عطف جریان چپ در ایران و خارج از ایران و تحولی پیشگام در این عرصه بود. ملکی با طرح نظریۀ نیروی سوم، که در نام حزب او و نشریۀ ارگان حزب انعکاس یافت، به بیان دیدگاههای خود در این زمینه و تحلیل موقعیت نیروها و جریانهای سیاسی در ایران و جهان پرداخت. برخی از آثار ملکی عبارتاند از ''خاطرات سیاسی''؛ ''تاریخ سوسیالیسم''؛ ''دو نامه''؛ ''سوسیالیسم و کاپیتالیسم دولتی''؛ ''برخورد عقاید و آرا، پس از دَه سال'' و ترجمۀ کتابهای ''چه کسی در واشینگتن حکومت میکند؟''؛ ''دنیایی ممکن''؛ ''جهان میان ترس و امید''؛ ''کتاب سیاه گرسنگی''؛ ''نقش شخصیت در تاریخ''؛ ''ملل فقیر''؛ ''اردوگاه سوم و مسائل جهانی''؛ ''فرهنگ اصطلاحات اجتماعی و اقتصادی''؛ ''قهرمان در تاریخ''؛'' انقلاب ناتمام''؛ ''شکست خروشچفیسم''؛ ''نوکردن سوسیالیسم''، و مقالات متعدد به نام خود وی یا با نامهای مستعار در نشریات گوناگون.</p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><br><!--38406600--></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><br><!--38406600--></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td></tr>
</table>Mohammadi3https://wikijoo.ir/index.php?title=%D9%85%D9%84%DA%A9%DB%8C%D8%8C_%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84_(%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2_%DB%B1%DB%B2%DB%B8%DB%B0%D9%80_%DB%B1%DB%B3%DB%B4%DB%B8%D8%B4)&diff=1233080&oldid=prevDaneshGostar: جایگزینی متن - '\\3' به '<!--3'2019-07-24T05:23:50Z<p>جایگزینی متن - '\\3' به '<!--3'</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div><br />
مَلِکی، خلیل (تبریز ۱۲۸۰ـ۱۳۴۸ش)<br><br />
[[پرونده: 38406600.jpg | بندانگشتی|مَلِکي، خليل]]<br />
{{جعبه زندگینامه<br />
|عنوان = خلیل ملکی<br />
|نام =<br />
|نام دیگر=<br />
|نام اصلی=<br />
|نام مستعار=<br />
|لقب=<br />
|زادروز=تبریز ۱۲۸۰ش<br />
|تاریخ مرگ= ۱۳۴۸ش<br />
|دوره زندگی=<br />
|ملیت=ایرانی<br />
|محل زندگی=<br />
|تحصیلات و محل تحصیل=شیمی در دانشگاه برلین، فلسفه و علوم تربیتی در دانشکده ادبیات تهران <br />
| شغل و تخصص اصلی =فعال و مبارز سیاسی<br />
|شغل و تخصص های دیگر=<br />
|سبک =<br />
|مکتب =<br />
|سمت =از اعضای گروه ۵۳ نفر، رهبر نیروی سوم<br />
|جوایز و افتخارات =<br />
|آثار =خاطرات سیاسی؛ تاریخ سوسیالیسم؛ سوسیالیسم و کاپیتالیسم دولتی<br />
|خویشاوندان سرشناس =<br />
|گروه مقاله =تاریخ ایران<br />
|دوره =<br />
|فعالیت های مهم =<br />
|رشته =<br />
|پست تخصصی =<br />
|باشگاه =<br />
}}<p>از اعضای گروه ۵۳ نفر و رهبر نیروی سوم. فرزند فتحعلی. سالهای نوجوانی را در اراک گذراند و در رشتۀ شیمی از دانشگاه برلین فارغالتحصیل شد و سپس به تهران بازگشت (۱۳۱۲) و در دانشکدۀ ادبیات تهران نیز فلسفه و علوم تربیتی خواند. به دبیری اشتغال داشت و عضو گروه مارکسیستی دکتر تقی ارانی بود. در ۱۳۱۷، پس از دستگیری اعضای گروه و جمعی دیگر از فعالان سیاسی که جمعاً به «گروه ۵۳» نفر موسوم شدند، محاکمه و به چهار سال زندان محکوم گردید. پس از سقوط سلطنت رضاشاه همراه با سایر زندانیان سیاسی رهایی یافت و در مهر ۱۳۲۰ در شمار مؤسسان حزب توده ایران درآمد. در مرداد ۱۳۲۳، درپی تشکیل نخستین کنگرۀ حزب توده، به عضویت کمیسیون تفتیش یا بازرسی این حزب انتخاب شد. با تشکیل کابینۀ ائتلافی قوام و انتصاب دکتر فریدون کشاورز از حزب توده به وزارت فرهنگ در مرداد ۱۳۲۵، ملکی مدیر کل فرهنگ استان تهران شد. او همچنین به عضویت هیئت اجرائیۀ موقت حزب درآمد. در دی ۱۳۲۶ خلیل ملکی جمعی از اصلاحطلبان حزب توده را در انشعاب از این حزب و تشکیل جمعیت سوسیالیست توده ایران رهبری کرد. با شکلگیری نهضت ملی ایران به رهبری دکتر محمد مصدق، ملکی به حمایت از مصدق و نهضت ملی پرداخت. در اردیبهشت ۱۳۳۰، در ائتلاف با بقایی، حزب زحمتکشان ملت ایران را تأسیس کرد و در مهر ۱۳۳۱، پس از رودررویی بقایی با مصدق، با جدایی از حزب زحمتکشان «نیروی سوم» را تأسیس کرد و به همکاری خود با مصدق و جبهۀ ملی ادامه داد. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دستگیر و در فلکالافلاک زندانی شد. در این دوره، نیروی سوم به دو جناح موافقان و مخالفان ملکی تقسیم شد. خلیل ملکی پس از آزادی از زندان مبارزات خود را در چارچوب «نهضت مقاومت ملی» پی گرفت. وی با همکاری مهندس کاظم حسیبی تحلیل جامعی در مخالفت با قرارداد کنسرسیوم نوشت که محمد درخشش نمایندۀ دورۀ هجدهم آن را در مجلس قرائت کرد. در فروردین ۱۳۳۴ ملکی به کمک همفکران خود نشریۀ ''نبرد زندگی'' را منتشر کرد و در بهمن ۱۳۳۷ این نشریه را مجدداً با نام ''علم و زندگی'' انتشار داد. در ۱۳۳۷ «جامعۀ سوسیالیستهای نهضت ملی ایران» را تشکیل داد. در ۲۸ مرداد ۱۳۴۴ همراه با سه تن دیگر از سران جامعۀ سوسیالیستها دستگیر شد و یک سال و نیم در زندان بود. ملکی در دو سال و نیم حیات خود پس از آزادی، از فعالیت سیاسی کناره گرفت و به ترجمه و تحقیق پرداخت و سرانجام در ۲۱ تیر ۱۳۴۸ درگذشت. ملکی از نخستین کسانی بود که از درون حزب توده و بهطور کلی جنبش چپ در ایران به انتقاد این حزب و وابستگی آن به شوروی و نقد استالینیسم و کمونیسم روسی یا کمونیسم بینالملل پرداخت و نوعی کمونیسم مستقل و ملی را مطرح ساخت. این رویکرد و گزارش بعدی ملکی در رویگردانی از کمونیسم و اتخاذ نوعی سوسیالیسم انسانی و اخلاقی در عرصۀ اندیشه و عمل سیاسی و حزبی، از نقاط عطف جریان چپ در ایران و خارج از ایران و تحولی پیشگام در این عرصه بود. ملکی با طرح نظریۀ نیروی سوم، که در نام حزب او و نشریۀ ارگان حزب انعکاس یافت، به بیان دیدگاههای خود در این زمینه و تحلیل موقعیت نیروها و جریانهای سیاسی در ایران و جهان پرداخت. برخی از آثار ملکی عبارتاند از ''خاطرات سیاسی''؛ ''تاریخ سوسیالیسم''؛ ''دو نامه''؛ ''سوسیالیسم و کاپیتالیسم دولتی''؛ ''برخورد عقاید و آرا، پس از دَه سال'' و ترجمۀ کتابهای ''چه کسی در واشینگتن حکومت میکند؟''؛ ''دنیایی ممکن''؛ ''جهان میان ترس و امید''؛ ''کتاب سیاه گرسنگی''؛ ''نقش شخصیت در تاریخ''؛ ''ملل فقیر''؛ ''اردوگاه سوم و مسائل جهانی''؛ ''فرهنگ اصطلاحات اجتماعی و اقتصادی''؛ ''قهرمان در تاریخ''؛'' انقلاب ناتمام''؛ ''شکست خروشچفیسم''؛ ''نوکردن سوسیالیسم''، و مقالات متعدد به نام خود وی یا با نامهای مستعار در نشریات گوناگون.</p><br />
<br><!--38406600--><br />
[[رده:تاریخ ایران]]<br />
[[رده:دورۀ پهلوی]]<br />
[[رده:رسانه ها و ارتباطات]]<br />
[[رده:رسانه های نوشتاری ایران]]<br />
[[رده:(علوم سیاسی)علوم سیاسی]]<br />
[[رده:اشخاص و آثار، عناوین]]<br />
[[رده:(علوم سیاسی)علوم سیاسی]]<br />
[[رده:تشکل های حزبی، سیاسی و تروریستی]]</div>DaneshGostar