خوسف، شهرستان: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکیجو | دانشنامه آزاد پارسی
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
خوسف، شهرستان  (County) Khusf
خوسف، شهرستان  (County) Khusf


واقع در نواحی مرکزی تا جنوب استان خراسان جنوبی، با مرکزیت شهر خوسف. تا پیش از سال 1391ش بخش و مناطقی از شهرستان بیرجند بوده است. این مناطق، بر اساس مصوبۀ مورخ 5 آبان 1390ش هیأت دولت، در ماه‌های آغازین سال 1391ش از بیرجند انتزاع یافته و به شهرستان تبدیل شده است. خوسف منطقه و ناحیه‌ای قدیمی در خراسان بزرگِ پیش از اسلام بوده که در سده‌های گذشته با سکونت‌ بازرگانان گرجی رونق گرفته است. در منابع سده‌های آغازین اسلامی تا پیش دورۀ تقسیمات جدید کشوری (دورۀ رضاشاه) از آن به عنوان یکی از توابعِ بلاد یا ولایات قهستان و سپس بیرجند نام برده‌اند. در تقسیمات جدید کشوری نیز تا تاریخی که در آغاز ذکر شد این منطقه یکی از بخش‌های شهرستان بیرجند بوده است. نام این منطقه و شهر خوسف در منابع تاریخی به صورت خسف و خسب نیز آمده است. در لغتنامه، دهخدا ریشۀ خوسف را در زبان گرجی دانسته است. این شهرستان دارای دو بخش مرکزی (با دهستان‌های خوسف و خور، به مرکزیت شهر خوسف) و جلگۀ ماژان (با دهستان‌های جلگه ماژان، براکوه و قلعه زری، به مرکزیت شهر ماژان)، و بالغ بر 65 روستاست. روستای ماژان در نیمۀ دوم سال 1399ش به شهر ارتقاء یافته است. جمعیت شهرستان در سرشماری سراسری سال 1395ش، برابر با 27,600نفر بوده؛ مطابق اطلاعات مرکز آمار، از این مقدار حدود 66درصد روستانشین و نزدیک به 34درصد شهرنشینند. شهرستان خوسف در مناطق شمالی با شهرستان‌های سرایان و بیرجند، در شرق با شهرستان‌های سربیشه و نهبندان، در مناطق جنوبی با استان کرمان و کویر لوت، و در غرب با شهرستان طبس محدود شده است.
واقع در نواحی مرکزی تا جنوب استان [[خراسان جنوبی، استان|خراسان جنوبی]]، با مرکزیت [[خوسف|شهر خوسف]]. تا پیش از سال 1391ش بخش و مناطقی از [[بیرجند، شهرستان|شهرستان بیرجند]] بوده است. این مناطق، بر اساس مصوبۀ مورخ 5 آبان 1390ش هیأت دولت، در ماه‌های آغازین سال 1391ش از بیرجند انتزاع یافته و به شهرستان تبدیل شده است. خوسف منطقه و ناحیه‌ای قدیمی در خراسان بزرگِ پیش از اسلام بوده که در سده‌های گذشته با سکونت‌ بازرگانان گرجی رونق گرفته است. در منابع سده‌های آغازین اسلامی تا پیش از دورۀ تقسیمات جدید کشوری (دورۀ [[رضاشاه پهلوی (آلاشت ۱۲۵۷ـ ژوهانسبورگ ۱۳۲۳ش)|رضاشاه]]) از آن به عنوان یکی از توابعِ بلاد یا ولایات [[قهستان، ناحیه قدیم|قهستان]] و سپس بیرجند نام برده‌اند. در تقسیمات جدید کشوری نیز تا تاریخی که در آغاز ذکر شد این منطقه یکی از بخش‌های شهرستان بیرجند بوده است. نام این منطقه و شهر خوسف در منابع تاریخی به صورت خسف، خسب، جوسب و جوسف نیز آمده است. در لغتنامه، دهخدا ریشۀ خوسف را در زبان گرجی دانسته است. این شهرستان دارای دو بخش مرکزی (با دهستان‌های خوسف و خور، به مرکزیت شهر خوسف) و جلگۀ ماژان (با دهستان‌های جلگه ماژان، براکوه و قلعه زری<ref>Qaleh Zari</ref>، به مرکزیت شهر ماژان)، و بالغ بر 65 روستاست. روستای ماژان در نیمۀ دوم سال 1399ش به شهر ارتقاء یافته است. جمعیت شهرستان در سرشماری سراسری سال 1395ش، برابر با 27,600نفر بوده؛ مطابق اطلاعات مرکز آمار، از این مقدار حدود 66درصد روستانشین و نزدیک به 34درصد شهرنشینند. شهرستان خوسف در مناطق شمالی با شهرستان‌های سرایان و بیرجند، در شرق با شهرستان‌های [[سربیشه، شهرستان|سربیشه]] و [[نهبندان، شهرستان|نهبندان]]، در مناطق جنوبی با [[کرمان، استان|استان کرمان]] و [[کویر لوت]]، و در غرب با [[طبس، شهرستان|شهرستان طبس]] محدود شده است.


شهرستان خوسف با مساحتی بالغ بر 16هزار کیلومترمربع و ارتفاع 1290متر از سطح دریا (در مرکز شهرستان)، آب و هوای معتدلِ مایل به گرم و خشک دارد و به دلیل نزدیکی به کویر اختلاف دمای زمستان و تابستان آن زیاد است. این منطقه فاقد رودخانۀ دائمی‌ست و 90درصد آب مورد نیازِ اراضی کشاورزی آن از طریق منابع زیرزمینی (چاه، چشمه و قنات) تأمین می‌شود. مهم‌ترین رودخانه‌های فصلی آن دو رودخانۀ شور و کاریجگان‌ است که اولی از ارتفاعات شرق شهرستان درمیان سرچشمه گرفته و پس از عبور از مرکز دشت، به سمت شهرستان خوسف جریان یافته و پس از آن به کویر لوت و نمکزار گرماب می‌پیوندد. رودخانۀ دیگر از کوه شاه در جنوب شرقی خوسف سرچشمه می‌گیرد و با جریان به سمت شمال غربی در مرکز شهرستان خوسف به رود شور می‌پیوندد. در بخش مرکزی خوسف چند کوه قابل توجه در شمال شرق و جنوب آن وجود دارد که عبارتند از: کوه گرنگ در شمال شهرستان خوسف، کوه رچ در غرب و کوه شاه که در جنوب شرقی این شهرستان واقع شده‌اند. در چند کیلومتری شمال کوه رچ کوه زرد قرار دارد که غاری طولانی به نام غار چنشت در آن واقع است. مردم این شهرستان ترکیبی از اهل سنت و شیعۀ دوازده‌امامی و فارس‌زبانند. اقتصاد منطقه برپایۀ کشاورزی، دامداری و صنعت و معدن می‌چرخد و مهم‌ترین تولیدات کشاورزی و باغی آن گندم، جو، زیره سبز، ارزن، زرشک، بادام، عناب و انجیر است. مشاغل خانگی و صنعتی کوچکی چون قالیبافی و نساجی نیز در این شهرستان رونق زیادی دارند. این شهرستان از ذخایر مس، سنگ آهن، گچ، سنگ مرمر و سنگ گرانیتِ پراهمیتی برخوردار است.   
شهرستان خوسف با مساحتی بالغ بر 16هزار کیلومترمربع و ارتفاع 1290متر از سطح دریا (در مرکز شهرستان)، آب و هوای معتدلِ مایل به گرم و خشک دارد و به دلیل نزدیکی به کویر اختلاف دمای زمستان و تابستان آن زیاد است. این منطقه فاقد رودخانۀ دائمی‌ست و 90درصد آب مورد نیازِ اراضی کشاورزی آن از طریق منابع زیرزمینی (چاه، چشمه و قنات) تأمین می‌شود. مهم‌ترین رودخانه‌های فصلی آن دو رودخانۀ شور و کاریجگان‌<ref>Karijgan</ref> است که اولی از ارتفاعات شرق شهرستان درمیان<ref>Darmian</ref> سرچشمه گرفته و پس از عبور از مرکز دشت، به سمت شهرستان خوسف جریان یافته و پس از آن به کویر لوت و نمکزار گرماب<ref>Garmab</ref> می‌پیوندد. رودخانۀ دیگر از کوه شاه در جنوب شرقی خوسف سرچشمه می‌گیرد و با جریان به سمت شمال غربی در مرکز شهرستان خوسف به رود شور می‌پیوندد. در بخش مرکزی خوسف چند کوه قابل توجه در شمال شرق و جنوب آن وجود دارد که عبارتند از: کوه گرنگ<ref>Garang</ref> در شمال شهرستان خوسف، کوه رچ<ref>Rech</ref> در غرب و کوه شاه که در جنوب شرقی این شهرستان واقع شده‌اند. در چند کیلومتری شمال کوه رچ کوه زرد قرار دارد که غاری طولانی به نام چنشت<ref>Chenesht</ref> در آن واقع است. در این غار بازماندۀ اجساد، استخوان‌های درهم شکسته انسان، ابزار و پارچه، چرخ نخ‌ریسی و ظروف مربوط به هزاره‌های دوم و سوم پیش از میلاد کشف شده است. مردم این شهرستان ترکیبی از اهل سنت و شیعۀ دوازده‌امامی و فارس‌زبانند. اقتصاد منطقه برپایۀ کشاورزی، دامداری و صنعت و معدن می‌چرخد و مهم‌ترین تولیدات کشاورزی و باغی آن گندم، جو، زیره سبز، ارزن، زرشک، بادام، عناب و انجیر است. مشاغل خانگی و صنعتی کوچکی چون قالیبافی و نساجی نیز در این شهرستان رونق زیادی دارند. این شهرستان از ذخایر مس، سنگ آهن، گچ، سنگ مرمر و سنگ گرانیتِ پراهمیتی برخوردار است.   
 
به دلیل پیشینۀ زیاد شهر خوسف و آبادی‌های تابع آن، در این منطقه آثار تاریخی پرشماری از دورۀ [[ساسانیان]] تا [[قاجاریه، سلسله|قاجار]] باقیمانده که از لحاظ فراوانی و سلامت آنها، مهم‌ترینشان قلعه، آب‌انبار، کاروانسرا، مسجد، بقعه و خانه‌های مربوط به دورۀ صفویه تا اواخر قاجار است. از جملۀ این آثارند: آب‌انبار خور مربوط به [[صفویه|دوره صفوی]] (روستای خور)، ارگ عباس خان شیبانی مربوط به دورۀ قاجار (روستای ماژان)، حمام خور مربوط به دورۀ صفوی، خانه کربلایی محمد علی بیگ مربوط به اواخر دورۀ قاجار (روستای نوغاب،  دهستان خور)، خانۀ غلامرضا بیک نخعی مربوط به دورۀ قاجار (روستای خور)، قلعۀ بصیران مربوط به اواخر دورۀ صفوی تا دورۀ قاجار (روستای بصیران)، قلعه رستم خوسف از آثار دورۀ [[اسماعیلیه]] (روستای گنج)، قلعه قلاع آرک مربوط به دورۀ [[سلجوقیان]] (روستای آرک)، محوطۀ دوکوهه مربوط به دورۀ ساسانیان (روستای دوکوهه) و مسجد جامع خوسف مربوط به دورۀ [[تیموریان]] تا دورۀ صفوی.   
----
----
[[رده:جغرافیای ایران]]
[[رده:جغرافیای ایران]]
[[رده:خراسان جنوبی]]
[[رده:خراسان جنوبی]]

نسخهٔ ‏۲۷ آوریل ۲۰۲۴، ساعت ۱۶:۰۹

خوسف، شهرستان (County) Khusf

واقع در نواحی مرکزی تا جنوب استان خراسان جنوبی، با مرکزیت شهر خوسف. تا پیش از سال 1391ش بخش و مناطقی از شهرستان بیرجند بوده است. این مناطق، بر اساس مصوبۀ مورخ 5 آبان 1390ش هیأت دولت، در ماه‌های آغازین سال 1391ش از بیرجند انتزاع یافته و به شهرستان تبدیل شده است. خوسف منطقه و ناحیه‌ای قدیمی در خراسان بزرگِ پیش از اسلام بوده که در سده‌های گذشته با سکونت‌ بازرگانان گرجی رونق گرفته است. در منابع سده‌های آغازین اسلامی تا پیش از دورۀ تقسیمات جدید کشوری (دورۀ رضاشاه) از آن به عنوان یکی از توابعِ بلاد یا ولایات قهستان و سپس بیرجند نام برده‌اند. در تقسیمات جدید کشوری نیز تا تاریخی که در آغاز ذکر شد این منطقه یکی از بخش‌های شهرستان بیرجند بوده است. نام این منطقه و شهر خوسف در منابع تاریخی به صورت خسف، خسب، جوسب و جوسف نیز آمده است. در لغتنامه، دهخدا ریشۀ خوسف را در زبان گرجی دانسته است. این شهرستان دارای دو بخش مرکزی (با دهستان‌های خوسف و خور، به مرکزیت شهر خوسف) و جلگۀ ماژان (با دهستان‌های جلگه ماژان، براکوه و قلعه زری[۱]، به مرکزیت شهر ماژان)، و بالغ بر 65 روستاست. روستای ماژان در نیمۀ دوم سال 1399ش به شهر ارتقاء یافته است. جمعیت شهرستان در سرشماری سراسری سال 1395ش، برابر با 27,600نفر بوده؛ مطابق اطلاعات مرکز آمار، از این مقدار حدود 66درصد روستانشین و نزدیک به 34درصد شهرنشینند. شهرستان خوسف در مناطق شمالی با شهرستان‌های سرایان و بیرجند، در شرق با شهرستان‌های سربیشه و نهبندان، در مناطق جنوبی با استان کرمان و کویر لوت، و در غرب با شهرستان طبس محدود شده است.

شهرستان خوسف با مساحتی بالغ بر 16هزار کیلومترمربع و ارتفاع 1290متر از سطح دریا (در مرکز شهرستان)، آب و هوای معتدلِ مایل به گرم و خشک دارد و به دلیل نزدیکی به کویر اختلاف دمای زمستان و تابستان آن زیاد است. این منطقه فاقد رودخانۀ دائمی‌ست و 90درصد آب مورد نیازِ اراضی کشاورزی آن از طریق منابع زیرزمینی (چاه، چشمه و قنات) تأمین می‌شود. مهم‌ترین رودخانه‌های فصلی آن دو رودخانۀ شور و کاریجگان‌[۲] است که اولی از ارتفاعات شرق شهرستان درمیان[۳] سرچشمه گرفته و پس از عبور از مرکز دشت، به سمت شهرستان خوسف جریان یافته و پس از آن به کویر لوت و نمکزار گرماب[۴] می‌پیوندد. رودخانۀ دیگر از کوه شاه در جنوب شرقی خوسف سرچشمه می‌گیرد و با جریان به سمت شمال غربی در مرکز شهرستان خوسف به رود شور می‌پیوندد. در بخش مرکزی خوسف چند کوه قابل توجه در شمال شرق و جنوب آن وجود دارد که عبارتند از: کوه گرنگ[۵] در شمال شهرستان خوسف، کوه رچ[۶] در غرب و کوه شاه که در جنوب شرقی این شهرستان واقع شده‌اند. در چند کیلومتری شمال کوه رچ کوه زرد قرار دارد که غاری طولانی به نام چنشت[۷] در آن واقع است. در این غار بازماندۀ اجساد، استخوان‌های درهم شکسته انسان، ابزار و پارچه، چرخ نخ‌ریسی و ظروف مربوط به هزاره‌های دوم و سوم پیش از میلاد کشف شده است. مردم این شهرستان ترکیبی از اهل سنت و شیعۀ دوازده‌امامی و فارس‌زبانند. اقتصاد منطقه برپایۀ کشاورزی، دامداری و صنعت و معدن می‌چرخد و مهم‌ترین تولیدات کشاورزی و باغی آن گندم، جو، زیره سبز، ارزن، زرشک، بادام، عناب و انجیر است. مشاغل خانگی و صنعتی کوچکی چون قالیبافی و نساجی نیز در این شهرستان رونق زیادی دارند. این شهرستان از ذخایر مس، سنگ آهن، گچ، سنگ مرمر و سنگ گرانیتِ پراهمیتی برخوردار است.

به دلیل پیشینۀ زیاد شهر خوسف و آبادی‌های تابع آن، در این منطقه آثار تاریخی پرشماری از دورۀ ساسانیان تا قاجار باقیمانده که از لحاظ فراوانی و سلامت آنها، مهم‌ترینشان قلعه، آب‌انبار، کاروانسرا، مسجد، بقعه و خانه‌های مربوط به دورۀ صفویه تا اواخر قاجار است. از جملۀ این آثارند: آب‌انبار خور مربوط به دوره صفوی (روستای خور)، ارگ عباس خان شیبانی مربوط به دورۀ قاجار (روستای ماژان)، حمام خور مربوط به دورۀ صفوی، خانه کربلایی محمد علی بیگ مربوط به اواخر دورۀ قاجار (روستای نوغاب، دهستان خور)، خانۀ غلامرضا بیک نخعی مربوط به دورۀ قاجار (روستای خور)، قلعۀ بصیران مربوط به اواخر دورۀ صفوی تا دورۀ قاجار (روستای بصیران)، قلعه رستم خوسف از آثار دورۀ اسماعیلیه (روستای گنج)، قلعه قلاع آرک مربوط به دورۀ سلجوقیان (روستای آرک)، محوطۀ دوکوهه مربوط به دورۀ ساسانیان (روستای دوکوهه) و مسجد جامع خوسف مربوط به دورۀ تیموریان تا دورۀ صفوی.


  1. Qaleh Zari
  2. Karijgan
  3. Darmian
  4. Garmab
  5. Garang
  6. Rech
  7. Chenesht