بقعه رشیدالدین بیدوازی
بقعه رشیدالدین بیدوازی
(یا: آرامگاه شیخ محمد رشیدالدین بیدوازی) بنایی آرامگاهی مربوط به سدۀ 9ق در خراسان شمالی، شهرستان اسفراین، بخش مرکزی، دهستان میلانلو، روستای بیدواز. بیدواز در 18کیلومتری شمال شرقی اسفراین، در مسیر جادۀ این شهر به شیروان، واقع شده است. مدفن محمد بن علی رشیدالدین بیدوازی، از مشایخ سلسلۀ ذهبیه در سدۀ ۹ق، است. رشیدالدین در خانقاهی که ظاهراً خودش در بیدواز ساخته به هداین مریدان و امور آنها میپرداخته است. براساس مادهتاریخی که مرید و جانشین او، شیخ شاه علی اسفراینی (بیدوازی) سروده، رشیدالدین در ۸۷۷ ق در بیداواز درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد. اگر بنای آرامگاه بقعه را خانقاه او بدانیم یا حتی بنایی که برای مزار او ساخته شده، زمان ساخت آن مربوط است به اواخر دورۀ تیموریان. این اثر تاریخی در دی ۱۳۷۷ش بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در قسمتى از کتيبهٔ گچبرى که در ضلع شرقى این بنا باقى مانده، مدفون بقعه را نوادهٔ شيخ همام و نبيرهٔ شيخ احمد غزالى صاحبتبار معرفى کردهاند.
مشخصات معماری و تزئینات بنا
بنای بقعه دارای پلان هشتضلعی است که گنبدی بر روی آن استوار شده. طول هر یک از اضلاع بیرونی 5.3متر و ارتفاع بنا ۱۲متر است. اضلاع داخلی به صورت جرزهای عمودی بالا رفته و به دو ردیف کتیبۀ گچبری نفیس ختم میشوند. حاشیۀ گچبری اول در ارتفاع 3متری و حاشیۀ گچبری دوم در ارتفاع 6متری از کف بنا قرار دارد. خطوط این گچبریها شبیه ثلث است، ولی متن آن در بسیاری از بخشها براثر رطوبت از بین رفته؛ با این حال از باقیماندۀ آنها معلوم است که آیاتی از قرآن و درود و تحیت به چهاردهمعصومند. این بنا در اصل دارای سه در در جبهههای شمالی، شرقی و غربی بوده که امروزه فقط از ورودی غربی استفاده میشود و دو در دیگر مسدود شدهاند. از مجموع سه جفت در چوبی این بنا، در حال حاظر دو جفت در بسیار نفیس در درون بنا نگهداری میشود که در بدنۀ آنها نقوش اسلیمی و ختایی کندهکاری شده. صندوق چوبی این بقعه باقیمانده از اواخر سدۀ 9ق است. طول و عرض این صندوق 112×162 و ارتفاعش 103سانتیمتر و با دو کتیبۀ کندهکاری شده و خطوط هندسی و گل و بوته تزئین یافته است. عمدۀ مصالحی که در ساخت بنا به کار رفته خشت، آجر، لاشه سنگ، گچ، چوب و انواع مختلف ملات بوده که برگرفته از مصالح بومآورد منطقه است. در دورۀ صفوی قسمتهای بالای گنبد تعمیر و به وسیلۀ کلاف چوبی مستحکم شده است. دیوارها و پوشش بنا ساده و بیپیرایه است؛ بر بدنۀ گنبد ۴ نورگیر و بر میانۀ ضلع جنوبی بنا محرابی تعبیه کردهاند.