اسپی مزگت
اسپیمزگت (Espi Mazget)
(یا: اسپیهمزگت) قدیمیترین مسجد گیلان مربوط به دورۀ سلجوقیان، در شهرستان رضوانشهر، بخش پرهسر، دهستان دیناچال، روستای کیشخاله. در کنار رودخانۀ دیناچال و در میان جنگل، در نزدیکی روستای کیشخاله قرار دارد. اسپیمزگت از دو کلمۀ پهلوی «اسپی» به معنای سفید و «مزگت» به معنای مسجد تشکیل شده است: مسجد سفید. طرح بنای مسجد و بقایای برجا مانده از آن گواه بر این است که بنا، یک آتشکدۀ بزرگ ساسانی بوده که احتمالاً بعد از قرن سوم هجری به مسجد تبدیل شده و تا مدتها مورد استفاده قرار گرفته است. بنای مسجد بدون محراب است و گمان میرود که آتشکدۀ ساسانی با کمترین تغییر در سدههای ابتدایی اسلامی به مسجد تبدیل شده. به احتمال، رواق چهارگوش داخلی بنا محل نگهداری آتش مقدس بوده و مردم برای عبادت در دهلیزهای کناری آن میایستادهاند. جز کتیبۀ کوفی مربوط به دورۀ سلجوقی، سفالهایی نیز از مسجد به دست آمده که مربوط به دورۀ ایلخانان است و اینها نشاندهندۀ این است که مسجد لااقل در سدههای میانی اسلامی مورد استفاده قرار میگرفته. این بنا در تاریخ ۱۶ مهر ۱۳۷۹ش بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مشخصات معماری
مصالح اصلی بنای این اثر تاریخی، آجرهایی به ابعاد ۶×۲۳×۲۳سانتیمتر و قطر دیوار آن ۱۷۵سانتیمتر است. گوشهای از این بنا که یک ضلع آن 16.75متر است، برجا مانده که دیوار یکی از دهلیزهای بناست. بر دیوار همین دهلیز است که 6متر کتیبۀ کوفی ساده باقی مانده و کلمات «لم یخش الا الله فعسی اولئک ان یکونو من المهتدین» (بخش پایانی آیۀ 18 سورۀ توبه) بر روی آن خوانده میشود. این کتیبه، زمانی چهار دهلیز ساختمان را تزئین میکرده. شاید بشود از آنچه باقی مانده حدس زد که این بنا شامل یک رواق یا ایوان در وسط و چهار دهلیز (راهرو) در چهار طرف بوده است. عرض راهروها در حدود 3.40 و ارتفاع آنها نیز در حدود 5.70متر است. پایههای ایوان این مسجد نیز هشتضلعی و در بخش فوقانی دارای طاق هلالی شکسته است. از این بنا، در حال حاضر تنها قسمتی از رواقهای شمالی و غربی برجا مانده که در داخل با ستونهای قطور و قسمت بیرون با دیوارهایی مستحکم بر پا ایستاده است. سقف آن با طاقهایی طولی و چند کورهپوش مسقف شده و سطح بام آن شیبدار است.