تیمچه صباغ
تیمچه صباغ
تیمچه صباغ که در منابع تاریخی با نام «بازارچه یا سرای حاجی سید حسین» نیز شناخته میشود، یکی از شاخصترین بناهای بازرگانی برجایمانده از نیمه نخست عصر قاجار در بافت تاریخی بازار کاشان است. این اثر در جبهه جنوبی راسته بالابازار (بازار بزرگ)، پس از گذر رنگرزها واقع شده و در تاریخ ۱ مهر ۱۳۸۲ش با شماره ثبت ۱۰۲۵۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. بانی این مجموعه، حاج سید حسین صباغ، از تجار بنام عصر قاجار بود که افزون بر احداث این تیمچه، آبانبار مجاور آن (آبانبار بالابازار / حاج سید حسین) را نیز با کاربری عامالمنفعه بنیاد نهاد؛ بنایی که در دورههای بعد به تملک و وقف حاج محمدصادق نقوی درآمد و در برخی اسناد با عنوان تیمچه نقوی نیز از آن یاد شده است.
این اثر از حیث اسناد ترسیمی و تاریخنگاری معماری ایران جایگاهی ممتاز دارد؛ چراکه کهنترین مستندات تصویری آن در دوره محمدشاه قاجار (حدود سالهای ۱۸۴۰–۱۸۴۱م) توسط معمار فرانسوی، پاسکال کُست، و با همراهی اوژن فلاندن برداشته شد. کُست پلان و پرسپکتیو دقیقی از فضای داخلی این تیمچه را همراه با حمام خان در کتاب مرجع خود با عنوان «یادمانهای نوین ایران[۱]» با نام «بازار سرپوشیده حاجی سید حسین و حمام[۲]» منتشر ساخت. این ترسیم تاریخی، گرچه در ثبت جزئیات هشتیِ ورودی دچار اندکی سادهسازی است، اما انطباق دقیقی با ساختار کلی، تعداد دهانهها، رواقهای فوقانی، مشبکهای چوبی و نحوه نورگیری فضای داخلی در وضعیت کنونی بنا دارد و اصالت طرح اولیه آن را در اوایل سده سیزدهم هجری تثبیت میکند.
شاکله فضایی تیمچه صباغ در دو طبقه گرداگرد صحنی سرپوشیده با پلانی کشیده (کشکولی) انتظام یافته است. دسترسی به این فضا از راسته بالابازار از طریق یک هشتیِ مفصل و دالانهای واسط صورت میگیرد که افزون بر تنظیم زاویه ورود نسبت به معبر اصلی، نقش حریمی حرارتی و آکوستیک میان هیاهوی راسته و دادوستد درون تیمچه ایفا میکند. فضای مرکزی بنا با کاربندیهای موزون آجری، طاقهای رسمیبندی و گنبدی با نورگیرهای راس طاق پوشانده شده که پرتوهای ملایم نور طبیعی را به طبقات و صحن میرساند. دور تا دور این صحن در هر دو طبقه، حجرههای تجاری استقرار یافتهاند که در گذشته دسترسی طبقه دوم آنها از طریق غلامگردشها و رواقهای با دستاندازهای چوبی برقرار میشده است. در میانه صحن نیز حوضی سنگی تعبیه شده بود که نقشی اساسی در لطافت هوا و تعدیل اقلیم کویری بنا ایفا میکرد.
تیمچه صباغ بهلحاظ کارکرد اقتصادی، علاوه بر جایگاه کهن خود در حوزه تجارت منسوجات و رنگرزی، در دوران متأخر قاجار و پهلوی اول به یکی از کانونهای معتبر طراحی و نقشهکشی فرش اصیل کاشان بدل شد و کارگاه برخی از استادان بنام نقشه و بافت فرش کاشان در آن استقرار یافت و بهعنوان یکی از هماهنگترین الگوهای تیمچهسازی پیش از احداث تیمچههای بزرگی چون امینالدوله، گواهی روشن بر استمرار رونق تجاری کاشان پس از زلزله ۱۱۹۲ق است.