مدرسه امامیه
مدرسه امامیه
مدرسهٔ امامیه که در گذشته با نام مدرسهٔ باباقاسم شناخته میشد، یکی از قدیمیترین و مهمترین بناهای آموزشی و مذهبی سدهٔ 8ق در بافت کهن اصفهان است. این بنا در محلهٔ تاریخی طوقچی، حوالی چهارراه ابنسینا و در همسایگی بقعهٔ باباقاسم قرار دارد. این اثر ارزشمند در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ش با شمارهٔ ۱۱۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و از معدود مدارسی است که توانسته ساختار و کاربری حوزوی خود را پس از گذشت قرنها تا دوران معاصر زنده نگه دارد.
شکلگیری این مجموعه ریشه در جریانهای اجتماعی و عرفانی اصفهان در دوران حکومت ایلخانان دارد؛ روزگاری که به عصر باباها شهرت یافت و مشایخی نامدار چون بابارکنالدین، بابافولاد و باباقاسم هدایت معنوی جامعه را بر عهده داشتند. باباقاسم از عالمان و عارفان برجستهٔ نیمهٔ نخست سدهٔ 8ق بود. یکی از ارادتمندان و شاگردان او به نام خواجه سعیدالدین سلیمان، فرزند شرفالدین ابوالحسن بن طالوت دامغانی، در سال ۷۲۵ق کار ساخت این بنا را آغاز کرد تا محلی برای تدریس و گردهمایی شاگردان استاد باشد. پس از درگذشت باباقاسم در سال ۷۴۰ق و خاکسپاری او در کنار مدرسه، خواجه سلیمان در سال ۷۴۱ق بقعهای زیبا بر مزار او برپا کرد و بدین ترتیب مجموعهای یکپارچه از مدرسه و آرامگاه پدید آمد.
در خصوص تاریخ دقیق تکمیل ساختمان مدرسه، در میان پژوهشگران اتفاق نظر کاملی دیده نمیشود. تنها کتیبهٔ تاریخدار بنا که در ایوان شمالی قرار گرفته، بر اثر مرمتهای نادقیق گذشته دچار آسیب شده و رقم دهگان سال ساخت آن خوانا نیست. به همین دلیل برخی پژوهشگران مانند آندره گدار، سال پایان ساخت مدرسه را در بازهٔ میان ۷۴۵ تا ۷۵۵ق تخمین زدهاند.
این مدرسه بر پایهٔ یک پلان چهارایوانی سنتی و در دو طبقه با نظمی مستطیلشکل طراحی شده است. حیاط مرکزی بنا را حجرههای متعددی در دو طبقه احاطه کردهاند که محل اقامت و مطالعهٔ طلاب بوده است. ایوانها و جدارههای صحن با کتیبههایی به خطوط بنایی، ثلث و کوفی تزیین شدهاند که آیات قرآن، ستایش اصحاب پیامبر و احادیث اسلامی را به نمایش میگذارند. در هنر تزیین این مدرسه، علاوه بر رنگهای فیروزهای، لاجوردی و سفید که شناسهٔ معماری عهد ایلخانی هستند، استفادهٔ هنرمندانه از رنگهای مشکی و قهوهای جلوهای متمایز به کار بخشیده است. نام هنرمند و استاد کاشیکار ایوان و گنبدخانهٔ جنوبی بنا، شیخ محمد بن عمر، در میان کتیبههای تاریخی به یادگار مانده است.
در بخش شبستان و گنبدخانهٔ جنوبی مدرسه، محرابی فوقالعاده نفیس از جنس کاشی معرق قرار داشت که تاریخ ساخت آن را ۷۵۵ق ثبت کردهاند. این محراب یکی از شاهکارهای بینظیر هنر ایران بهشمار میرفت که در اوایل دورهٔ پهلوی و در جریان غفلتها و آسیبهای کالبدی بنا از کشور خارج شد و امروزه در موزهٔ هنر متروپولیتن نیویورک نگهداری میشود. ظرافت نقوش گلوبته، ترنجها و خطوط خوشنویسی این محراب نشاندهندهٔ اوج مهارت هنرمندان کاشیتراش سدهٔ هشتم در اصفهان است.
اگرچه بنا در آغاز با نام بانی معنویاش یعنی باباقاسم شناخته میشد، اما در روزگار صفویان با تغییر کارکرد به مرکزی برای پرورش طلاب علوم دینی شیعهٔ دوازدهامامی، نام مدرسهٔ امامیه بر آن نهاده شد. مهمترین سند تاریخی مربوط به این دوران، وقفنامهٔ معتبری است که در زمان شاه سلطان حسین صفوی (با کتابت خوشنویس نامدار، احمد نیریزی در سال ۱۱۲۹ق) تنظیم شد. این سند که نسخهٔ خطی آن در کتابخانهٔ مجلس محفوظ است، آییننامهای بسیار پیشرفته را در ادارهٔ مدرسه ترسیم میکند؛ به گونهای که در آن بر شایستگی علمی طلاب، سقف مدت زمان تحصیل تا هفت سال، ضوابط سکونت دو نفر در هر حجره، پرداخت مستمری به مدرس، مؤذن و خادم، و همچنین اولویت درآمد موقوفات برای نگهداری و مرمت مستمر بنا و تأمین روشنایی شبانه تأکید شده است. نظارت عالی بر این امور نیز به پزشک ویژهٔ دربار، میرزا محمدباقر حکیمباشی، سپرده شده بود. امروزه مدرسهٔ امامیه همچنان به عنوان سندی ارزشمند از پیوند هنر، عرفان و آموزش در تمدن اسلامی اصفهان استوار مانده است.