شمشک، شهر
شمشک، شهر Shemshak, city
شمالی‌ترین شهر استان تهران و شهرستان شمیرانات، واقع در بخش رودبار قصران. هیأت دولت در جلسۀ مورخ 2 آبان 1391ش تصویب کردند که روستاها، مزارع و مکان‌های سفیدستان، شمشک بالا، شمشک پایین، دربندسر، درود و جیرود از توابع دهستان رودبار قصران بخش رودبار قصران شهرستان شمیرانات با یکدیگر ادغام و به عنوان شهر شمشک شناخته شوند. با متوسط ارتفاع 2,600متر در دامنه‌های جنوبی البرز مرکزی، در فاصلۀ 35کیلومتری شمال غرب مرکز شهر تهران و 25کیلومتری شمال غرب تجریش قرار دارد و از طریق شهرهای فشم و لواسان به راه‌های اصلی استان تهران متصل می‌شود. علاوه بر این مسیر، شمشک از طریق جادۀ دشوارتری (جادۀ دیزین) در غرب نیز به جادۀ چالوس متصل است. شمشک در منطقه‌ای کوهستانی با آب و هوای سرد و خشک واقع شده؛ بیش‌ترین دمای منطقۀ شمشک مربوط به تیر و مرداد با حداکثر دمای ۲۷ درجه و کم‌ترین دما نیز مربوط به بهمن با دمای ۱۸ درجه زیر صفر است. در این منطقه با توجه به وضعیت دما روزهای یخبندان زیاد است و این دوره از اواخر آبان یا اوایل آذر شروع شده و تا اواخر فروردین ادامه دارد و به طور میانگین ۱۰۰ روز در سال، در شمشک یخبندان است. میانگین بارش سالانه بیش از 700میلیمتر و بیشتر آن به صورت برف است. در سرشماری سراسری سال 1395ش جمعیت شمشک 3,423نفر بوده است. بیشتر اهالی این شهر خوش‌نشینان تهرانی‌اند یا بومیانی که به ناگزیر به عنوان کارمند، کارگر، کاسب یا مشاغل دیگر در تهران و مناطق پیرامونی کار می‌کنند.
پیشینه
وضعیت طبیعی روستاهای منطقۀ شمشک و صعب‌العبور بودن راه‌های آن در گذشتۀ دور می‌تواند مؤید این مسأله باشد که آن آبادی‌ها در زمان قدیم رونق و جمعیت چندانی نداشته‌اند. وجود معادن زغالسنگ در نواحی مختلف این منطقه که در دورۀ قاجار مهم‌ترین منبع تامین انرژی کارخانجات صنعتی و مصارف عام پایتخت بود، باعث توجه به آبادی شمشک و روستاهای پیرامونش شد. امتیاز استخراج معادن زغالسنگ شمشک به فخرالدوله دختر مظفرالدین شاه واگذار شده بود. بنا بر اسناد به دست آمده بخشی از سوخت مجلس و ضرابخانۀ دولتی نیز در دورۀ قاجار از همین معادن تامین می‌شد. روستای شمشک از دورۀ رضاشاه و هم‌زمان با اجرای برنامۀ احداث راه‌آهن سراسری ایران به خاطر همان ذخایر گستردۀ زغالسنگ که مورد استفادۀ قطارها بود، مورد توجه بیشتر قرار گرفت. راه ارتباطی تهران به گردنه‌های قوچک و از آنجا به شمشک طی سال‌های ۱۳۱۲ تا ۱۳۱۴ش توسط محمود حسابی طراحی و احداث شد. هرچند بهره‌برداری و استخراج زغالسنگ از معادن زغالسنگ شمشک که شمار آنها به ۱۵ دهانه می‌رسید، مدت زیادی به درازا نکشید و به زودی سوخت‌های دیگر جایگزین آن شد؛ اما در همان مدت یکی دو دهه چهرۀ روستای دورافتادۀ شمشک را که اتفاقاً دسترسی به آن نیز بسیار سخت و مشکل بود، دگرگون، و به آبادترین روستای منطقۀ رودبار قصران تبدیل کرد. معادن زغالسنگ شمشک بیش از 3000تن کارگر داشت که برای آنها بیمارستانی نسبتاً مجهز با حدود ۱۸۰ پزشک، پرستار و خدمه دایر گردید. در سال‌های پس از انقلاب اسلامی ایران، ساختمان این بیمارستان در اختیار سپاه پاسداران قرار گرفت و بخش‌های زیادی از آن تخریب و بنای جدید در محل آن احداث شد. شمشک هم‌زمان با محله‌های تهران که در اوایل دورۀ پهلوی اول به آنها برق‌رسانی شد، دارای روشنایی برق گردید و مهندسان آلمانی کارخانۀ برق شمشک را راه‌اندازی کردند. برای رفاه و آسایش و سرگرمی کارگران و کارکنان معادن، حداقل ۱۰ مجتمع اقامتی و خوابگاهی و یک سالن سینما احداث شد. از ۱۰ مجتمع اقامتی و خوابگاهی یاد شده، تعدادی همچنان سالمند و مورد استفاده قرار می‌گیرند. در ۱۳۲۵ش برای نخستین بار در شمشک مدرسه احداث گردید. این مدرسه اکنون نوسازی شده. هتل جهانگردی شمشک که در دامنۀ شمالی کوه سمت جنوب شمشک واقع است، در ۱۳۳۵ش توسط آلمانی‌ها احداث شد. این هتل همچنان باقی و دایر است، اما وضعیت مطلوبی ندارد. در سال‌های ۱۳۳۵ - ۱۳۴۰ش، به خاطر خارج شدن کامل زغالسنگ از چرخۀ سوخت و همچنین وقوع دو حادثۀ مرگبار، معادن زغالسنگ شمشک رو به متروکه شدن نهادند. به دنبال آن کارگرانی که از روستاهای اطراف به شمشک آمده بودند، مجبور به ترک آنجا شدند؛ اداره‌ها، بیمارستان، سینما و دیگر مراکز خدماتی که برای رفاه، آسایش و مدیریت معادن در شمشک ایجاد شده بودند، تعطیل شدند یا فعالیت آنها به حداقل رسید. احداث ساختمان‌ها و مجتمع‌های مسکونی در دورۀ حیات جدید شمشک از اوایل دهۀ ۱۳۵۰ش آغاز گردید و از آن پس تا به امروز ده‌ها ساختمان با وسعت و ظرفیت‌های متنوع در سراسر شمشک احداث شده است. از بافت قدیم و تاریخی و خانه‌های گذشتۀ روستای شمشک جز چند ساختمان سنگی دورۀ رضاشاه که به عنوان مراکز اداری، خانه‌ها و خوابگاه‌های کارگری برای استخراج زغالسنگ احداث شده بودند، اثری باقی نمانده است. در شمشک بنای دو امامزاده به نام‌های امامزاده محمد و امامزاده اسماعیل وجود دارد که هیچ‌کدام از آنها پیشینۀ زیادی ندارند و در فهرست آثار ملی ثبت نشده‌اند. با تعطیلی تدریجی معادن زغالسنگ شمشک، آنچه که در ابتدا باعث اهمیت این منطقه شد، احداث دو پیست اسکی با تأسیسات و امکانات رفاهی و اقامتی پیرامون آنها، به ترتیب در روستای شمشک در سال 1337ش و در روستای دربندسر در سال 1361ش، بوده که امروزه به عنوان پیست‌های اسکی بین‌المللی شناخته می‌شوند. در حال حاضر شمشک بیشتر به عنوان منطقه‌ای ییلاقی مناسب گذران ماه‌های گرم سال برای خوش‌نشینان غالباً تهرانی و همچنین گردشگاه و محلی برای ورزش‌های اسکی و کوهنوردی شناخته می‌شود.