مسجد شیخ لطف الله
| مسجد شیخ لطف الله | |
|---|---|
| نام | مسجد شیخ لطف الله |
| موقعیت | ضلع جنوبی میدان نقش جهان |
| کاربری | مسجد |
| زمان ساخت | دوره شاه‌عباس اول صفوی |
| سازنده | محمدرضا، فرزند استاد حسین بنّاء اصفهانی |
مسجد شیخ لطف الله
این مسجد در ضلع شرقی میدان نقش جهان اصفهان روبروی کاخ عالی‌قاپو قرار دارد، و به‌فرمان شاه‌عباس اول صفوی ساخته شده است. عملیات احداث این بنا در حدود سال ۱۰۱۱ق هم‌زمان با طرح توسعه میدان آغاز گردید و این شاهکار معماری در ۱۵ دی ۱۳۱۰ش با شماره ۱۰۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و بخشی از مجموعه ثبت‌شده در میراث جهانی یونسکو به‌شمار می‌رود. شیخ لطف‌الله میسی عاملی، از فقهای برجسته مهاجر جبل عامل و پدرزن شاه‌عباس، در این مسجد امامت داشته است، و به‌همین سبب مسجد را به‌نام وی خوانده‌اند هرچند در برخی اسناد کهن با عناوینی چون «مسجد صدر» و «مسجد فتح‌الله» نیز از آن یاد شده است. بنابر کتیبه محراب مسجد، ساختمان و تزیین بنا در 1028ق اتمام یافته، و معمار آن محمدرضا، فرزند استاد حسین بنّاء اصفهانی بوده است که عبارت «عمل فقیر حقیر محتاج به رحمة‌الله محمدرضا بن استاد حسین بنّا اصفهانی» را با فروتنی در محراب نقش کرده است. سبک و تناسبات هندسی بنا، و ظرافت و شکوه نظرگیر کاشی‌کاری آن، اعجاب و تحسین ناظران و کارشناسان ایرانی و غیرایرانی را در طی اعصار برانگیخته است؛ آرتور پوپ، ایران‌شناس نامدار، آن را اثری بدون کوچک‌ترین نقص در تناسبات و اوج هنر معماری معرفی کرده است.
این بنا به‌طور کلی از گنبدخانه، دهلیزی که دو ضلع آن را دربر گرفته، سردر، و جلوخان تشکیل شده است؛ از مهم‌ترین ویژگی‌های کالبدی این مسجد، فقدان صحن و مناره است که آن را از الگوی سنتی مساجد عمومی متمایز ساخته و کاربرد آن را بیشتر به مسجدی اختصاصی و درباری تبدیل کرده بود. سردرِ بنا با مقرنس‌کاری‌های ظریف و کتیبه‌ای ممتاز به خط ثلثِ علیرضا عباسی مورخ ۱۰۱۲ق مزین شده و به دهلیزی راه دارد که در پشت دو ضلع از گنبدخانه حرکت می‌کند، تا سرانجام شخص را با چرخشی ۴۵ درجه و تدریجی (پاشنه) در محور قبله به گنبدخانه وارد سازد بدون آنکه کوچک‌ترین انحرافی در جبهه بیرونی و هماهنگی نماهای میدان نقش جهان پدید آورد. گنبدخانه فضایی است با قاعده مربع، و گنبدی یک‌پوش به ارتفاع تقریبی ۳۲ متر با زمینه خاکی‌رنگ کرم و نقوش اسلیمی آبی و فیروزه‌ای. مشبک‌های کاشی شامل ۱۶ پنجره مشبک جفتی بر ساقه گنبد و دیوار‌های گنبدخانه، روشنایی روحانی و دلپذیری را در این فضا ایجاد می‌کنند که با حرکت زاویه تابش خورشید در طول روز، پدیده نمادین بازتاب نور شبیه به پرهای طاووس را در مرکز عرقچین گنبد پدید می‌آورد. تمام سطوح گنبدخانه، و دیگر فضاهای مسجد از کاشی‌های بسیار زیبا، اغلب از نوع معرق، پوشیده شده‌اند و علاوه بر آثار علیرضا عباسی، کتیبه‌هایی به قلم باقر بنا، از خوشنویسان برجسته عهد صفوی با مضامین قرآنی و اشعار مذهبی در گوشه‌سازی‌ها و طاق‌نماهای فضای داخلی به چشم می‌خورد.