کاروانسرای گمرک
کاروانسرای گمرک
(یا: سرای شریفخان) از بناهای تاریخی مجموعهٔ بازار کاشان است. این بنا در امتداد راستهٔ اصلی بازار قرار دارد و از یکسو به راستهٔ بازار و از سوی دیگر به میدان سنگ راه مییابد. جایگاه آن در بافت مرکزی بازار، نشاندهندهٔ پیوند مستقیم سرا با فعالیتهای بازرگانی و گردش کالا در یکی از مهمترین کانونهای دادوستد شهر تاریخی کاشان است.
این اثر در ۲۵ اسفند ۱۳۷۹ش با شمارهٔ ۳۶۲۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. در گزارشهای میراثفرهنگی، پیشینهٔ بنا به دورهٔ صفویه تا قاجار نسبت داده شده است. کاروانسرای گمرک به شریفخان، از دولتمردان متمول کاشان، منسوب است و گفته میشود تا اواخر دورهٔ صفویه با عنوان سرای شریفخان شهرت داشته است؛ سپس نام آن به کاروانسرای گمرک تغییر یافته است. منابع محلی و گزارشهای میراثفرهنگی از انجام خریدوفروش فرش در این سرا یاد کردهاند.
کاروانسرای گمرک در زمینی با مساحت تقریبی دو هزار مترمربع شکل گرفته و دارای صحن مرکزی و حجرههایی در پیرامون آن است. بنا بهصورت گودالباغچه و در سه طبقه سامان یافته است. صحن فرورفتهٔ مرکزی و استقرار حجرهها در اطراف آن، سازمان فضایی شناختهشدهای از سراهای درونشهری بازارهای ایرانی را در این بنا پدید آورده است.
این سرا دو ورودی و خروجی جداگانه دارد که یکی به راستهٔ اصلی بازار و دیگری به میدان سنگ متصل است. این ارتباط دوگانه، دسترسی بنا را از دو بخش مهم بازار کاشان فراهم میکرد و با نقش تجاری آن تناسب داشت. کاروانسرای گمرک، برخلاف کاروانسراهای میانراهی، در ساختار درونی شهر و در پیوند با نظام فضایی بازار شکل گرفته و محل استقرار، عرضه و مبادلهٔ کالا بوده است.
از ویژگیهای مهم بنا، تزئینات وابستهٔ آن شامل گچبری، کاشیکاری، آجرکاری و نقاشی است. بخش عمدهٔ نقاشیها در راهروی ورودی متصل به راستهٔ بازار قرار دارد. این تزئینات شامل نقوش ختایی، اسلیمی، شمسه و ترنج است که با رنگهایی مانند طلایی، اخرا، سبز زنگاری و لاجورد اجرا شدهاند. در بخشهایی از راهرو نیز نقوش تصویری، از جمله صحنههای گرفتوگیر و تصویر معرکهگیر و خرس، دیده میشود. تزئینات نقاشی ورودی بنا در سال ۱۴۰۰ش طی عملیات مرمتی پاکسازی، تثبیت، استحکامبخشی و موزونسازی شد.
این کاروانسرا بهعنوان یکی از عناصر ارزشمند بازار تاریخی کاشان، بازتابدهندهٔ نقش سراها در سازمان اقتصادی و فضایی شهر است. پیوند این بنا با راستهٔ اصلی بازار و میدان سنگ، ساختار درهمتنیدهٔ فضاهای تجاری بازار کاشان را نشان میدهد؛ ساختاری که در آن راستهها، سراها، تیمچهها، میدانها و فضاهای خدماتی، جریان مبادله و حیات اقتصادی شهر را سامان میدادند.