گورستان اسفنجان
گورستان اسفنجان
گورستانی تاریخی واقع در استان آذربایجان شرقی، شهر اسکو، روستای اسفنجان. این اثر در تاریخ ۱۲ بهمن ۱۳۸۱ش با شمارۀ ثبت ۷۳۷۲ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. گورستان به دلیل قدمت زیاد و نوع خاص سنگقبرها و نقوش بهکاررفته بر آنها، از دیدگاه باستانشناسی و مردمنگاری اهمیت فراوانی دارد. محوطه گورستان در دامنههای شمالی کوه سهند، در محیطی باز و طبیعی گسترده شده و وسعتی در حدود چند هزار متر مربع دارد. زمین آن بهطور طبیعی شیبدار است و سنگقبرها در جهتهای متفاوت، اغلب رو به قبله، در ردیفهای نسبتاً نامنظم قرار گرفتهاند.
قدمت گورستان اسفنجان بر اساس بررسیهای پژوهشگران میراث فرهنگی، به دورههای اسلامی اولیه و حتی پیش از اسلام میرسد. آثار و شواهدی که از نوع سنگها و تزیینات آن مشخص شده است بیانگر آن است که بخشی از این گورها مربوط به قرون میانه اسلامی (احتمالاً سدههای پنجم تا هشتم هجری) و گروهی دیگر که فاقد هرگونه نوشتهاند، ممکن است به پیشاسلامی یا دورههای کهنتر مربوط باشند.
در این گورستان تعداد زیادی سنگقبر عمودی و افقی وجود دارد که بیشترشان از جنس سنگهای آتشفشانی محلی، مانند بازالت و سنگهای سخت کوه سهند هستند. سنگقبرهای عمودی معمولاً به شکل انساننما تراشیده شدهاند؛ با شانههایی پهن و بدون چهره، اما با نشانههایی از جنسیت یا نمادهای آیینی که احتمالاً با باورهای مردم آن دوران ارتباط داشتهاند. در برخی از موارد نیز سنگها دارای نقشهای هندسی، خطوط کوفی، و صلیبهای تزئینیاند که بیانگر آمیختگی فرهنگها و گذر زمان در این منطقه است. مضمون كتيبهها نشانگرآن است كه در اين گورستان از قرن هفت به بعد عدهای از امرا و بزرگان اهل تصوف و عرفان به خاك سپرده شدهاند. بلندترين سنگقبر متعلق به قبری است كه در جنوب غربی گورستان واقع شده و متعلق به «محمّد جلالالدين» نامی است.