خانه میرزا خلیل
خانه میرزا خلیل (Mirza Khalil Mansion)
(یا: خانهموزه مشروطه رشت) بنایی تاریخی مربوط به اواخر دورۀ قاجار، در استان گیلان، محله صیقلان شهر رشت، بلوار مطهری، کوچه میرزا خلیل رفیع، بنبست اخوان. در سال 1285ش توسط استادكاران و مهندسان روسی با معماری روسی و با مصالحی (تماماً چوبی) که از باکو به رشت آوردند برای میرزا خلیل رفیع، اولین شهردار رشت، بنا شد؛ در سال 1294ش به برادران اخوان فروخته شد؛ بعد از مدتی زینالعابدین سهم باقی برادرانش را خرید و خانه به دخترش، عذرا اخوان، رسید؛ سال 1381ش وراث اخوان خانه را فروختند؛ عمارت که در آستانۀ تخریب بود در همان سال توسط شهرداری خریداری و بازسازی شد؛ با پایان بازسازی، اواخر سال بعد به عنوان ساختمان اداری شورای اسلامی شهر رشت تغییر کاربری یافت. این عمارت در سال 1386ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در سالهای اخیر کاربری عمارت میرزا خلیل رفیع به خانهموزۀ مشروطه تغییر یافته است.
مشخصات
معماری عمارت از خانههای مسكونی سن پترزبورگ و تفلیس و بادكوبه اقتباس شده است. بنایی دو طبقه روی گربهرو با ایوان ستوندار در سه جانب است. این عمارت دو طبقه، برخلاف بسیاری از عمارتهای قدیمی رشت، قرینه نیست. هر طبقه دارای ۴۰۰متر زیربناست كه با حیاط عمارت در مجموع ۱۳۴۷متر مساحت دارد. طبقۀ همكف با دیوارهای آجری و طبقۀ دوم تماماً سازه چوبی است. ستونهای مدور چوبی به طول 4.5 تا ۵متر در روسیه خراطی شده و از بندر انزلی به رشت میرسد. در و پنجرههای چوبی از جنس نراد و باقی قطعات چوبی در روسیه مونتاژ شده و حاج رفیع كه نقشۀ اصلی را نیز با خود از روسیه آورده بود، در رشت قطعات مونتاژ شده را با آجر و ملات ماسه و آهک بنا میكند. در تعمیر خانه در ابتدای دهۀ 1380ش مرمتگر به اصالت بنا وفادار بوده؛ اما از آنجا که چوبهای برخی قسمتها فرسوده شده و امكان تهیه چوبهای روسی نبوده، به ناچار چوبهای پوسیدۀ سرویسهای بهداشتی، جای خود را به ملات و آجر میدهد. سفال سقف نیز تعویض میشود. كف بنا تراشیده و بعد از رطوبتزدایی دوباره پلکوبی شده. بعد از استقرار شورای دوم، به دستور ریاست وقت شورا پلکوبی طبقۀ اول برداشته و کاشی شده. عمارت سه حیاط دارد. حیاط اصلی باغ مشجر و یک حوض بزرگ دارد و به سبک گذشته، با قلوهسنگهای رودخانهای سنگفرش شده است. حیاط پشتی کوچکتر و حوض عمیقی داشته که بعدها از عمق آن کاستهاند. در حیاط کناری دو اتاق برای خدمه، یک حوض کوچک و دو گودال است که خُمهای مخصوص نگهداری ماهی شور داخل زمین آن دفن شده بود. امروزه یکی از این خمرهها در حیاط جلویی و در كنار حوض وجود دارد.