قلعه جلال الدین

قلعه جلال‌الدین (Jalal al-Din Castle)

بقایای دژی تاریخی مربوط به دورۀ سلجوقیان در استان خراسان شمالی، شهرستان گرمه. بر فراز تپۀ سنگی مرتفعی مشرف به جادۀ جاجرم – گرمه و در 5کیلومتری شهر گرمه واقع شده است. براساس مشخصات معماری و آثار به دست آمده از آن، به نظر می‌رسد که از دژهای نظامی دورۀ سلجوقیان باشد. در سال ۱۳۵۶ش به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. چشمۀ آب شيرينی هم موسوم به چشمۀ جلال‌الدين در پايين تپه، و جنوب غربی قلعه وجود دارد كه آب آن به طرف جنوب شرق و به سمت دشت‌های جاجرم در جریان است. «سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری» با هدف احیای قلعۀ جلال‌الدین به عنوان موزه از سال 1386ش، مطالعه و مرمت قلعه را به طور متمرکز آغاز کرد و در خرداد سال ۱۳۹۰ این بنا با عنوان موزۀ معرفی شخصیت‌های جلال‌الدین مشهور تاریخ ایران با تأکید بر شخصیت جلال‌الدین خوارزمشاه افتتاح شد. با این وجود انتساب قطعی قلعه به شخصیت اخیر و حتی زمان دقیق ساخت آن معلوم نیست؛ اگرچه می‌توان گفت که ساخت قلعه در سده‌های 6 یا 7ق صورت گرفته است. در زمان مرمت قلعه از پایین تپه تا ورودی قلعه پلکانی از سنگ و ملات بتون برای رفت‌وآمد گردشگران ساخته‌اند. همچنین به منظور رفاه گردشگران امکاناتی چون سرویس بهداشتی، پارکینگ و سفره‌خانۀ سنتی در کنار چشمۀ جلال‌الدین تعبیه شده است.

مشخصات

پلان این قلعه شش‌ضلعی (هر ضلع به طول 14.40متر از داخل) و مصالح به کار رفته در آن سنگ‌های نامنظم با ملات گچ است. در هرگوشۀ قلعه برجی مدور (مجموعاً 6برج) به ارتفاع 15متر ساخته‌اند و ورودی قلعه از جبهۀ شرقی است که احتمالاً عمارتی دو طبقه، سردر ورودی را تشکیل می‌داده. در شمال غربی صحن قلعه آثار چاهی (با قطر حدود 3متر) دیده می‌شود که لابد برای تأمین آب آشامیدنی در دل سنگ حفر شده است. در دورتادور دیوارهای داخلی قلعه خمره‌هایی برای ذخیرۀ آذوقه یا مایعات قرار داده‌اند. هر يک از اين خمره‌ها حدود 150 ليتر حجم دارد و با در نظر گرفتن مجموع 128 خمره موجود در قسمت‌های مختلف، تخمین زده می‌شود که در اين ظروف حدود 19هزار ليتر مايعات يا 20 تن غلات ذخيره می‌کرده‌اند. با در نظر گرفتن وجود چاهی که ذکر شد، گمان می‌رود که این خمره‌ها برای ذخیرۀ غلات یا آرد (آذوقه) کار گذاشته شده‌اند. در ضلع جنوبی و سمت راست ورودی قلعه راه‌پله‌ای برای دسترسی به برج‌ها تعبیه شده و روزنه‌هايی نيز در تمام طول ديوارهای اطراف و برج‌ها ايجاد شده است. از 6 برج قلعه چهار برج آن دو طبقه ساخته شده، كه طبقۀ پايين آنها برای استراحت نگهبانان و طبقۀ بالا برای ديده‌بانی کاربرد داشته است. دو برج ديگر سه طبقه هستند كه طبقۀ اول برای اسطبل، طبقۀ دوم برای استراحت نگهبانان و طبقۀ سوم برای ديده‌بانی بوده. طبقات دوم این دو برج اخیر از طریق راهرویی به هم متصل می‌شدند و در دیوار آن تیرکش‌هایی برای تأمین نور قرار داشت.