طاق و تویزه
طاق و تویزه (Rib vault)
طاق و تویزه در معماری سنتی ایران به شیوهای از پوشش سقف گفته میشود که در آن فضا با مجموعهای از قوسها و دندههای باربر پوشانده میشود. در این ترکیب، طاق همان پوشش خمیدهای است که دهانه را میبندد و وزن را به تکیهگاهها منتقل میکند، و تویزه به دنده یا رگهٔ قوسیِ برجستهای گفته میشود که نقش تقویتی دارد و استخوانبندی اصلی پوشش را شکل میدهد. به بیان سادهتر، طاق و تویزه فقط یک نوع سقف نیست، بلکه یک نظام سازهای است که امکان میداده فضاهای بزرگ و کشیده، مانند تالارها، شبستانها، بازارها، ایوانها و برخی بخشهای خانههای تاریخی، بدون نیاز به تیرهای بلند و سنگین پوشیده شوند. این شیوه در معماری ایرانی اهمیت زیادی داشته، زیرا هم از نظر فنی مقاوم و پایدار بوده و هم با منطق فضاسازی معماری سنتی هماهنگ بوده است؛ یعنی اجازه میداده فضا در میان جرزها گسترش پیدا کند و در عین حال سقف، سبکی و استحکام خود را حفظ کند. در برخی نمونهها، تویزهها علاوه بر کارکرد سازهای، در شکلدادن به نظم بصری سقف نیز نقش داشتهاند و به همین دلیل طاق و تویزه را میتوان یکی از ویژگیهای مهم معماری تاریخی ایران دانست که هم جنبهٔ عملی داشته و هم در زیبایی فضا اثر میگذاشته است.