ایرج (خواننده)
| حسین خواجهامیری ایرج | |
|---|---|
| زادروز |
خالدآباد 11 دی ۱۳۱1ش |
| درگذشت | تهران 21 مرداد 1405ش |
| ملیت | ایرانی |
| تحصیلات و محل تحصیل | دانشکدۀ افسری |
| شغل و تخصص اصلی | خواننده |
| سبک | موسیقی سنتی |
| گروه مقاله | موسیقی |
| خویشاوندان سرشناس | احسان خواجهامیری (فرزند) |
ایرج (خالدآباد 11 دی ۱۳۱1 - تهران 21 مرداد 1405ش) Iraj
(نام اصلی: حسین خواجهامیری) خوانندۀ ایرانی. طی 60سال فعالیت هنری بیش از ۲۰۰۰ آواز، تصنیف و ترانه اجرا کرده است. به گواه اساتید همدوره و پیش از او، به خاطر زیبایی و کمال و رسا بودن صدایش بزرگترین خوانندهایست که در دورۀ معاصر صدایش ضبط یا شنیده شده است. صدای ایرج در دورۀ اوج فعالیتش (دهههای 1330 تا 1350ش) ویژگیهایی داشت که او را از خوانندگان همنسلش متمایز میکرد: قدرت زیاد، وسعت صوتی، وضوح بیان و زلالی و شفافیت، و توانایی اجرای نتهای بالا. علاوه بر مهارت بیمانندی که در اوجخوانی داشت، بمخوان بسیار ماهری نیز بود. صدای ایرج بالاترین درجۀ هر یک از پارامترهای یک صدای ممتاز (صدادهی مناسب، حجم بالا، وسعت مطلوب، وضوح و شفافیت عالی و...) را در میان خوانندگان ایرانی داراست. محمدرضا شجریان درباره او گفته است: «صدای ایرج در تاریخ آوازخوانی ما یک متر و معیار است و هر کس بخواهد در بالاترین حد حنجره صدایی را مثال بزند میگوید صدا شبیه صدای ایرج است». همۀ اینها به علاوۀ ویژگیهای دیگری چون کشش و چرخش بسیار تکنیکی بر روی کلمات، تحریرها و چهچهههای متنوع و قدرتمند و عشوهگرانه، ادای صحیح شعر و فصاحت آواز (که از خصوصیات مکتب اصفهان است)، ایجاد سبک جدید، اجرای ترانههای پرشماری برای آثار سینمایی موسوم به فیلمفارسی، و ممتاز بودن در گونهها و سبکهای مختلف خوانندگی (آواز، ترانه، تصنیف، سنتی، عامیانه و کوچهبازاری) طی دهههای 1330ش تا زمان مرگش او را تبدیل به یکی از نامدارترین و محبوبترین آوزاخوانان صاحبسبک ایران کرد. ایرج از معدود خوانندگان صاحبسبک ایرانیست که دارای صدای ششدانگ بود.
پدربزرگش، ملا میرزا، از خوانندگان بهنام دورۀ ناصرالدین شاه بود و پدرش نیز دارای صدایی خوش بود و ردیف میدانست. از همین رو، ایرج مقدمات آواز را نزد پدرش فراگرفت. پس از پایان تحصیلات ابتدایی به تهران رفت و دوسال در منزل ابوالحسن صبا آموزش دید. همۀ آموزش حرفهای ایرج به همین دورۀ کوتاه محدود میشود و تمام توانمندی او در موسیقی سنتی ایرانی به استعداد شخصی او در خودآموزی از سبک و شیوۀ اساتید پیشین، خاصه خوانندگان برجستۀ سبک اصفهان، و سپس ایجاد سبک شخصیاش وابسته بوده. پس از اتمام تحصیلات مقدماتی در دانشکدۀ افسری تحصیل کرد. ابتدا در استخدام ارتش بود و به خاطر تعهد این مسئولیت با نام هنری ایرج شروع به فعالیت کرد. در همین دوره با معرفی صبا به رادیو راه یافت و فعالیتش را با ارکستر ابراهیم منصوری آغاز کرد. طی نزدیک به 30سال فعالیت حرفهای در سالهای پیش از انقلاب، هنرمندان برجستهای چون فرهنگ شریف، جلیل شهناز، احمد عبادی، لطفالله مجد، علی تجویدی، همایون خرم، پرویز یاحقی، حبیبالله بدیعی، اسدالله ملک، برادران لشکری، منصور نریمان، سیمین آقارضی، عماد رام، حسین تهرانی، امیر ناصر افتتاح، جهانگیر ملک، محمد اسماعیلی، حسین همدانیان، حسن کسایی، محمد موسوی، حسن ناهید، رضا ورزنده، منصور صارمی، جواد معروفی، انوشیروان روحانی و افلیا پرتو با او همکاری کردهاند.
کارنامۀ هنری 6۰سالۀ ایرج عبارت است از انواع برنامههای آوازی در سلسلهبرنامههای معروف گلها در رادیو و دیگر برنامههای رادیویی، و اجرای بیش از 8۰۰ ترانه و تصنیف، از سنگینترین ترانهها تا انواع کوچهبازاری و ترانههای فیلمفارسی. ایرج بهجای محمدعلی فردین در فیلمها آواز میخواند که این امر شهرت سینمایی او را به دنبال داشت. وی پس از نزدیک به 20سال ممنوعالکاری در ابتدای دورۀ جمهوری اسلامی، از سالهای ۱۳۷۴ و ۱۳۷۵ با انتشار چند کاست و تکآهنگ و اجرای کنسرت به فعالیت آوازخوانی بازگشت. وی به دلیل کهولت سن در بیمارستان درگذشت.
بسیاری آوازهای ایرج در دستگاه/مایههای مختلف موسیقی اصیل ایرانی (خاصه اجراهای متعدد و متنوع او در دشتی، سهگاه، چهارگاه و همایون) از بهترین نمونههای آوازی خوانندگان صدسال اخیر ایران هستند و شماری از ترانههای او نیز با وجود گذشت چندین دهه از اجرای آنها در فیلمفارسیها همچنان شهرت دارند. ایرج تا واپسین سالهای حیاتش، هرچند به صورت کوتاه و با صدایی که نشان چندانی از طراوات و زیبایی و قدرت اوج آن نمانده بود، در برنامههای گوناگون رسمی یا خصوصی آواز خواند.