اسفدن
اسفدن (Esfeden)
شهری در مناطق شمال شرقی استان خراسان جنوبی، بخش مرکزی شهرستان قائنات. با 1,200متر ارتفاع از سطح دریا در دشتی موسوم به اسفدن، در فاصلۀ 800کیلومتری شرق جنوبی تهران، 100کیلومتری شمال شرق بیرجند، 56کیلومتری شرق قائن، و در مسیر قائن به حاجی‌آباد (مرکز شهرستان زیرکوه) و گذرگاه مرزی یزدان (بین ایران و افغانستان) واقع شده است. علاوه بر این جاده، از طریق راهی جنوبی که از شهر قهستان می‌گذرد، در 70کیلومتری جنوب به جادۀ بیرجند - اسدیه نیز متصل است. کوهستان شاسکوه با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی در شمال و شرق آن قرار دارد و رودهای کندحصر و کلاته احمد، از ریزابه‌های رودخانۀ شور، در این شهر به هم می‌پیوندند. اسفدن دارای آب و هوای معتدل و خشک است. سطح آب‌های زیرزمینی منطقۀ اسفدن بالاست، به همین خاطر استفاده از قنات در آنجا از قدیم رواج زیادی داشته. علاوه بر قنات‌های پرشمار و رودخانه‌های فصلی، آب آشامیدنی و کشاورزی منطقه از طریق چاه نیز تأمین می‌شود. در سرشماری سراسری سال 1395ش جمعیت اسفدن 3,598نفر بوده است. مردم این شهر به زبان فارسی (گویش خراسانی) سخن می‌گویند و شیعۀ دوازده‌امامی هستند. شغل بیشتر آنها کشاورزی و دامداری و محصولات اصلی‌شان گندم، زعفران، زرشک، پسته و عناب است. تفرجگاه دره هندوستان اسفدن در جنوب غرب و منطقۀ حفاظت‌شدۀ شاسکوه و اسفدن در شمال و شرق این شهر قرار دارد.
پیشینه
اسفدن به دلیل قرار گرفتن بر سر راه بیرجند و قائن به هرات، در قدیم از آبادی‌های بزرگ و معتبر ناحیۀ زیرکوه قهستان به شمار می‌آمده که از موقعیت گذرگاهی مناسبی نیز برخوردار بوده است. در منابع سده‌های میانی و متأخر اسلامی (چون نزهةالقلوب، تاریخ حافظ ابرو، جهانگشای نادری و مرآت المکنونات فی تاریخ القاینات) اسفدن به همین شکل یا به نام‌هایی چون اسفندین، اسفیدن و اسفند آمده است. اسفدن که در ناحیۀ زلزله‌خیز قاینات واقع شده، بارها از زمین‌لرزه‌‌های شدید خسارت دیده؛ کما اینکه شهر کنونی برجای قلعه و شهر کهن اسفدن بنا شده. پس از زلزله‌های دورۀ معاصر که شدیدترین آنها مربوط به سال‌های 1358 و 1376ش است، شمار زیادی از مردم اسفدن به شهرهای دیگر مهاجرت کردند؛ اما پس از آن روند مهاجرت از روستاها به این شهر آغاز شد. روستای اسفدن در سال ۱۳۸۳ش به شهر ارتقاء یافت و شهرداری آن نیز در همین سال دایر گردید. تپه‌قلعۀ ده‌کهنه مربوط به دوره‌های سلجوقی تا تیموری (تاریخ ثبت ملی: 1384ش) و قلعه‌کوه اسفدن مربوط به دورۀ سلجوقی - اسماعیلیه (تاریخ ثبت: 1384ش) از بقایای آثار تاریخی این شهر است.