مسجد جامع (اصفهان)
مسجد جامع (اصفهان)
| مسجد جامع (اصفهان) | |
|---|---|
| نام | مسجد جامع (اصفهان) |
| موقعیت | اصفهان |
| کاربری | مسجد |
| زمان ساخت | ۱۴۳ تا ۱۵۲ق |
(معروف به: مسجد جامع عتیق؛ مسجد جمعه اصفهان) واقع در بافت تاریخی میدان قیام و انتهای بازار بزرگ. این مسجد در دوره‌های مختلف پس از اسلام شکل گرفته، و امروزه همچون دایرة‌المعارف مجسمی از هنر و معماری اسلامی ایران است. این اثر در ۱۵ دی ۱۳۱۰ش با شماره ۹۵ در فهرست آثار ملی ایران و در سال ۱۳۹۱ش (۲۰۱۲م) با شماره ۱۳۹۷ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. تاریخ ساخت اولین بنای آن را از ۱۴۳ تا ۱۵۲ق تخمین زده‌اند. مسجد اولیه را در قرن ۳ق خراب کردند و مسجد جدیدی با اصلاح محور قبله، برجای آن ساختند. براساس کاوش‌ها و بررسی‌های اوژنیو گالدیِری[۱]، طرح مسجد دوم و بسیاری از اجزاء آن، مبنای شکل‌‌گیری و توسعۀ مسجد در طی دوازده قرن بوده است. طرح مسجد جامع اصفهان بر الگوی مسجد شبستانی مبتنی بود: صحنی در وسط و شبستان‌هایی ستون‌دار در پیرامون آن. در دورۀ آل بویه، یک ردیف ستون در گرداگرد صحن افزوده شد، اما الگوی شبستانی مسجد تغییر نکرد. همچنین شواهد باستان‌شناسی حاکی از برپایی آثاری کهن‌تر و لایه‌هایی پیشااسلامی نظیر بقایای آتشکده‌های عصر ساسانی در زیر لایه‌های این مجموعه است.
در دورۀ سلجوقی، این الگو طی چند مرحله تغییر کرد، و الگویی جدید در طرح مساجد ایران به‌وجود آمد. نخست نظام‌الملک، وزیر ملکشاه سلجوقی، در میانۀ شبستان جبهۀ جنوبی، گنبدخانه‌ای بنا کرد. سپس تاج‌الملک، وزیر تَرْکان خاتون، زوجۀ ملکشاه، گنبدخانۀ دیگری در شمال مسجد ساخت. کتیبۀ گنبدخانه مورخ ۴۸۱ق، قدیمی‌ترین کتیبۀ تاریخ‌دار مسجد در ایران است و این گنبد خاکی به عنوان شاهکاری در تناسبات هندسی و آجرچینی ناب سلجوقی شناخته می‌شود. پس از آن، ایوانی در جلو گنبد نظام‌الملک بنا کردند، سپس با احداث سه ایوان دیگر در میانۀ شبستان‌های جبهه‌های دیگر شامل ایوان صفه صاحب در جنوب، صفه درویش در شمال، صفه استاد در مغرب و صفه شاگرد در مشرق، بنا به مسجدی چهارایوانی تبدیل شد. در دورۀ ایلخانی، نماهای اطراف صحن مسجد را دوطبقه کردند و در این دوره شاهکاری بی‌بدیل به نام «محراب اولجایتو» (مورخ ۷۱۰ق) به همت محمد اولجایتو با تزئینات گچ‌بریِ برجسته و کتیبه‌های کوفی و ثلث در شبستان مجاور ایوان غربی افزوده شد. نمای فعلی آن را به زمان اوزون حسن آقْ‌قُویونْلو نسبت داده‌اند و مناره‌های فراز ایوان جنوبی نیز در همین دوره برپا گردید. در عصر صفوی و دوره‌های پسین نیز با الحاق شبستان زمستانی (بیت‌الشتاء) در ضلع غربی با طاق‌های خیمه‌ای‌شکل و افزودن تزئینات کاشی‌کاری معرق و معقلی، کالبد مسجد گسترش و پیراستگی بیشتری یافت. قسمت‌های مختلف بنای مسجد و تزئینات آن از ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۷ش مرمت و بررسی شده است. در ۱۳۶۳ش، مسجد جامع اصفهان در حملۀ هوایی هواپیماهای عراقی آسیب دید، که به‌دست کارشناسان سازمان میراث فرهنگی مرمت شد.
- ↑ Eugenio Galdieri