مسجد جامع (زواره)
مسجد جامع (زواره)
براساس کتیبه‌های مسجد، از بناهای قرن ۶ق است که در تاریخ ۱۲ اسفند ۱۳۱۵ش با شمارهٔ ۲۸۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است؛ کتیبهٔ سرتاسری و افقیِ صحن به خط کوفی ساده، سال احداث مسجد را ۵۳۰ق درعصر سلطان سنجر سلجوقی ذکر می‌کند، هرچند برخی پژوهشگرانِ معاصر تاریخ ۵۶۴ق را نیز محتمل دانسته‌اند. به نقل از آندره گدار[۱]، این بنا قدیمی‌ترین مسجدی است که از ابتدا با الگوی چهارایوانی برپا شد و نقطهٔ عطف تحول مساجد بومی از شیوهٔ شبستانی به چهارایوانی در معماری ایران به‌شمار می‌رود. محمدکریم پیرنیا معتقد است که این مسجد را برجای مسجدی با الگوی شبستانی ساخته‌اند که در جبهۀ شمالی مسجد فعلی قرار داشته است. بانی آن را همان بانی مسجد جامع اردستان، ابوطاهر حسین بن غالی بن احمد، دانسته‌اند که در کتیبهٔ بنا نیز اشاراتی به خاندان وی به چشم می‌خورد.
این مسجد، چهار ایوان در میانۀ اضلاعِ صحن خود دارد، و گنبدخانه‌ای پشت ایوانِ قِبلی (جنوبی) دیده می‌شود که با قاعده‌ای مربع‌شکل به ابعاد تقریبی ۷/۵ متر و اجرای ماهرانهٔ گوشه‌سازی‌های فیل‌پوش به گنبدی یک‌پوش تبدیل شده است. منارۀ آجری کوتاه و قطوری در شمال مسجد قرار گرفته است که برخی ساخت اولیهٔ آن را متقدم‌تر و متعلق به سال ۴۶۱ق (پیش از احداث مسجد فعلی) می‌دانند. نماهای صحن آجری‌اند، و با طاق‌نماسازی بر جرزهای ایوان‌ها تزئین شده‌اند. گنبدخانه و محراب آن با گچ‌بری و سفال‌ِ بدون لعاب تزئین شده‌اند که قدمتی برابر با خود بنا دارند؛ محراب تاریخی این گنبدخانه با نقوش برجستهٔ اسلیمی، کتیبه‌های قرآنی به خط کوفی و ثلث و تاریخ ۵۵۱ق، از نمونه‌های کم‌نظیر هنر محراب‌سازی دورهٔ سلجوقی است. تزئینات رنگین سفال‌های لعاب‌دار، و گچ‌بری رنگی در قسمت‌های دیگر، از اضافات دوره‌های بعدی به‌ویژه ایلخانی و صفوی است.
- ↑ André Godard