مسجد حکیم
مسجد حکیم
(مشهور به مسجد جورجیر یا جامع رنگرزان) از بزرگ‌ترین و شاخص‌ترین مساجد چهارایوانی دوره صفوی در شهر اصفهان است که در بافت کهن محله باب‌الدشت و در انتهای بازار سنتی رنگرزان جای گرفته است. این بنای تاریخی در تاریخ ۲۲ آذر ۱۳۱۳ش با شماره ثبت ۲۲۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مساحت مجموعه به حدود ۸هزار مترمربع می‌رسد و زمین آن پیشینه‌ای کهن‌تر در قرن 14ق دارد؛ چراکه در اصل بر ویرانه‌های «مسجد جامع صغیر» یا مسجد جوءجوء، ساخته ابوالقاسم اسماعیل بن عباد، معروف به صاحب بن عباد، (۳۲۶ـ۳۸۵ق) و وزیر دو تن از پادشاهان آل‌بویه، بنا شده است؛ مسجدی که بقایای آن تا نیمه سده 11ق برپا بود. از آن مسجد دیلمی کهن، امروزه تنها سردر آجری و پرکار آن در گوشه شمال‌غربی باقی مانده که در سال ۱۳۱۸ش بخش‌هایی از آن آشکار شد و در سال ۱۳۳۵ش با زدودن اندود ضخیم کاهگل، نقوش و آجرکاری‌های ظریف آن پدیدار گردید.
ساخت مسجد کنونی در روزگار پادشاهی شاه‌عباس دوم صفوی انجام گرفت. بانی آن، حکیم محمد داوود اصفهانی ملقب به تقریب‌خان، پزشک شاه صفی و شاه‌عباس دوم بود که هزینه احداث این مسجد عظیم را تأمین کرد. بر اساس اسناد کتیبه‌ای، فرایند ساخت از سال ۱۰۶۷ق در سردر شرقی کلید خورد و در سال ۱۰۷۳ق در سردر شمالی خاتمه یافت. خطاطی اغلب کتیبه‌های تاریخی سردرها، ایوان‌ها و گنبدخانه را هنرمند صاحب‌نام عصر صفوی، محمدرضا امامی، انجام داده و در بخشی از آن‌ها نام خطاط دیگری چون محمدباقر شیرازی نیز دیده می‌شود. از معماران نامور این بنا می‌توان به محمدعلی بن استاد علی‌بیک بنّا اصفهانی و از کاشی‌کاران چیره‌دست آن به میرزامحمد کاشی‌پز اشاره کرد.
نقشه مسجد از الگوی چهارایوانی تبعیت می‌کند و طرح کالبدی آن بدون گنبد خارجی بسیار بلند و بدون مناره شکل گرفته است؛ سبکی که بعدها در ساخت مساجدی چون مسجد سید اصفهان در عهد قاجار نیز تکرار شد. صحن گسترده بنا به ابعاد تقریبی ۶۱ در ۵۳ متر، دارای یک حوض سنگی بزرگ و دو سکوی نماز (مهتابی) است که هرکدام جایگاهی مشخص برای اقامه نماز امام جماعت دارند. در میانه هریک از اضلاع صحن، ایوانی قرار دارد. دو ایوانِ مرتفع‌تر و عریض‌تر شمالی و جنوبی، بر محور قبله تأکید می‌کنند و نماهای حیاط در لچکی‌ها و پشت‌بغل‌ها آراسته به کاشی‌کاری است و قاب‌بندی‌های روی جرزهای ایوان‌های شمالی و جنوبی نیز با تزئینات کاشی جلوه‌گر شده‌اند. در دو سوی شرق و غرب صحن نیز، افزون بر ایوان‌های میانی که از تزئینات معقلی هشت و چهار سُلی بهره می‌برند، طاق‌نماهای دوطبقه‌ای ساخته شده که طبقه بالایی آن‌ها توخالی است و با عبور دادن جریان هوا، علاوه بر تعدیل اقلیمی، نمای بصری هماهنگی به حیاط بخشیده است.
مسجد حکیم دارای چهار شبستان اصلی است. شبستان گنبددار مرکزی در پشت ایوان جنوبی قرار دارد؛ ازاره این بخش با نقوش آجری و کاشی‌کاری تزئین شده و سطح زیرین گنبد و بخش‌هایی از دیوارهای آن با نقوش معقلی هشت و زهره و کتیبه‌های قرآنی پوشیده شده است. محراب اصلی این شبستان با عرض حدود ۶٫۵ متر، ازاره‌ای از سنگ مرمر، پیچ‌های تزئینی فیروزه‌ای و حاشیه‌های چشم‌نواز لاجوردی دارد. در طرفین ایوان و گنبدخانه، دو شبستان ستون‌دار با پایه‌های محکم و قطور آجری جای گرفته‌اند که ازاره‌هایی با نقوش حصیری کاشی و آجر دارند. علاوه بر این، در جبهه غربی مسجد، شبستان بزرگ دیگری معروف به شبستان زمستانی با دو بخش جداگانه زنانه و مردانه تعبیه شده است؛ بخش بانوان دارای 13 ستون، طاق‌های چهاربخشی و روزنه‌های سقفی با سنگ مرمر شفاف است که نور طبیعی را ضمن حفظ گرمای فضای درونی تأمین می‌کنند. بر بام همین بخش نیز مهتابی و محرابی روباز جهت برپایی نماز در شب‌های تابستان در نظر گرفته شده است.
در گوشه شمال‌غربی مسجد و در نزدیکی سردر کهن آل‌بویه، حوض‌خانه‌ای بزرگ به ابعاد تقریبی ۸٫۸ در ۷٫۷ متر قرار دارد. این فضا که برای وضو ساختن نمازگزاران طراحی شده، دارای یک حوض مرکزی مجهز به فواره است که در گذشته آب آن از مادرچاه تأمین می‌شد. سقف حوض‌خانه با شیوه مهندسی رسمی‌بندی بر چهار ستون مهارشده استوار است و نشیمن‌های پیرامونی آن برای نشستن و وضو گرفتن ساخته شده‌اند. همچنین وجود دو ساعت آفتابی دقیق در بخش‌های شمال‌غربی بنا، کار تعیین زمان شرعی و ظهر را برای مراجعان ممکن می‌ساخته است. مسجد حکیم با داشتن موقوفات گوناگون از جمله دکان‌های بازار، در دوره‌های مختلف به‌ویژه در دهه ۱۳۳۰ش و سال‌های پس از آن، زیر نظر کارشناسان حفاظت و متولیان موقوفه مورد مرمت قرار گرفت و امروزه با تلفیق هنر آجرکاری، خطوط معقلی و کاشی‌کاری‌های اصیل، نمونه‌ای کامل از واپسین دستاوردهای معماری عصر صفوی شناخته می‌شود.