مناره راران
مناره راران
در برخی منابع با نامهای «رارون» و «میل راهروان» نیز شناخته میشود، در روستای راران در شرق اصفهان و در محدودهٔ تاریخی خوراسگان جای دارد. این بنا از یادمانهای آجری دورهٔ سلجوقی در پیرامون اصفهان است و در تاریخ ۱۵ آذر ۱۳۱۴ش با شمارهٔ ۲۳۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تاریخ دقیق ساخت مناره در کتیبهای خوانا ثبت نشده است؛ کتیبهٔ گچی بنا هیچ اشارهای به تاریخ ساخت ندارد و کتیبهٔ تاریخدار دیگری نیز در آن گزارش نشده است. بر پایهٔ نظر ارنست اسمیت، باستانشناس سدهٔ بیستم، و بر اساس ویژگیهای کالبدی، تناسبات و شیوهٔ آجرکاری بنا و مقایسهٔ ساختاری آن با منارههای سلجوقی دشت اصفهان، تاریخ احداث آن در بازهٔ ۵۷۵ تا ۶۸۸ق برآورد شده است. این بازه برآوردی پژوهشی است و باید تا تعیین تاریخ قطعی، بهعنوان حدود قدمت بنا تلقی شود.
مناره بنایی منفرد و عمدتاً آجری است. قاعدهٔ آن مربعشکل و در ابتدا حدود ۳ متر است و بدنه بهصورت استوانهای باریکشونده به سوی بالا ادامه مییابد؛ ارتفاع بنا حدود ۴۰ متر گزارش شده است. پلکان داخلی از ارتفاعی حدود ۲ متری آغاز میشود و در محور دست چپ تا گلوگاه بالا میرود. سازمان کالبدی بنا با الگوی رایج منارههای سلجوقی در پیرامون اصفهان هماهنگ است و آجر افزون بر نقش سازهای، مهمترین عنصر شکلدهندهٔ نمای بنا است.
تزئینات مناره بر پایهٔ آجرکاری هندسی شکل گرفته و از نمونههای شاخص معماری رازی در دورهٔ سلجوقی است. پایهٔ بنا با آجر ساده و بدون نقش ساخته شده است؛ در بخش میانی، نقوش لوزی و نوارهای آجری برجسته و در قسمت بالایی، چیدمان شطرنجی آجرها و اشکال لوزی دیده میشود. این آرایهها بدون استفاده از مصالح الحاقی و تنها با تغییر جهت و نظم چیدمان آجرها پدید آمدهاند و نمونهای از مهارت استادکاران آن دوره در تبدیل مصالح ساختمانی به عنصر تزئینی بهشمار میروند. تاج و کنگرهٔ بنا در اثر گذر زمان آسیب دیده است.
این مناره در شمار منارههای منفرد پیرامون اصفهان قرار دارد. بناهای اینگونه معمولاً در پیوند با مسجدی از میانرفته یا مجموعهای مذهبی و وابسته به آبادیهای تاریخی ساخته میشدند؛ از آنجا که آثار مجموعهٔ پیرامونی مناره باقی نمانده است، تعیین کارکرد اولیهٔ آن با اطمینان ممکن نیست. جایگاه بنا در شرق اصفهان و در مسیر ارتباطی اصفهان به نائین، همراه با آجرکاری هندسی و پیوند آن با سنت معماری سلجوقی، منارهٔ راران را به نمونهای قابل توجه برای مطالعهٔ معماری آجری و سازمان فضایی سکونتگاههای پیرامون شهر تاریخی اصفهان بدل کرده است.
در سالهای اخیر موضوع ساماندهی محوطهٔ پیرامون مناره مطرح شده و برای ایجاد میدانگاه و فضای باز اطراف آن طرحهایی ارائه شده است. با توجه به ارزش تاریخی بنا، هرگونه مداخله در این عرصه باید بر پایهٔ مطالعات باستانشناختی، مستندنگاری دقیق، حفظ حریم منظری و پرهیز از ساختوساز و عناصر الحاقی ناسازگار با مقیاس و ویژگیهای تاریخی مناره انجام گیرد.