مسجد جامع (لاهیجان)
مسجد جامع لاهیجان (Lahijan Grand Mosque)
از مساجد تاریخی گیلان در محلههای غربی شهر لاهیجان، میدان وحدت، ابتدای خیابان کاشف، مربوط به دورۀ کیاییان. در محلۀ میدان و در مرکز بافت قدیمی شهر واقع شده و با آثار تاریخی پیرامونش (بقعۀ چهارپادشاهان، حمام گلشن و بازار)، یک مجموعۀ تاریخ را تشکیل داده است. براساس شواهد مکتوب و شفاهی، یکی از قدیمیترین آثار شهر لاهیجان است که به احتمال زیاد شالودۀ بنای کنونی که مربوط به پیش از سدۀ 10ق است، بر روی یک آتشکدۀ زردشتی بنا گردیده. سلطان محمد کیا، عید قربان ۸۹۳ق در این مسجد نماز گذارده است. در زلزلۀ سال 1088ق این مسجد به صورت کلی ویران و پس از آن بازسازی شد. در زمان فتحعلیشاه قاجار و در سال 1331ق بنای قدیمی به دستور علیاکبرخان، حاکم وقت لاهیجان، بازسازی شد و توسعه و تغییر اساسی یافت. در سال 1370ق بار دیگر با اضافه شدن بخشهایی به آن، مشخصات بنای قدیمی به طور کامل عوض شد. منارهای کوتاه، از بخشهای نادر برجا مانده از بنای مسجد قدیمی است.
منوچهر ستوده در دهۀ 1340ش از این مسجد دیدن کرده؛ بخشی از توصیف او از مشخصات بنای مسجد در جلد دوم کتاب از آستارا تا استارباد چنین است: «بنای کنونی به شکل مستطیلی است که طول آن دو برابر عرض است. پنج فیلپای اصلی در امتداد یکدیگر در میان مسجد است و ده فیلپای دیگر که نیمی از آنها در دیوارهای طرفین است، روبروی این پنج فیلیپا قرار گرفتهاند. فاصلۀ فیلیپاها از یکدیگر، در عرض و طول بنا شش متر است. عرض و طول فیلیپاها یک متر و نیم است. طاق سراسر مسجد بر این فییپاها استوار است و طاق میان هر دو فیلیپا که در طول قرار میگیرد، گهوارهای است. طرف شرق مسجد، چهار در ورودی است که دو در آن به آبدست و محل وضو ساختن میرود. طرف غرب فقط یک در است که به مدرسۀ متصل به مسجد راه دارد... سطح دیوارها و فیلیپاها تا ارتفاعی بیش از یک متر ازارهای کاشیکاری دارد. کاشیهای ازارۀ دیوارها منقوش به گل و بوته است. کف مسجد را که از کاشیهای ظریف قدیمی مفروش بوده، کندهاند و به جای آن بتون ریختهاند. سراسر بام مسجد سفالپوش است. بالای مسجد منارهای کوتاه و قدیمی است.» از دیگر امتیازات تاریخی این مسجد، وجود دو کتیبۀ سنگی مربوط به دورۀ سلطنت شاه سلطان حسین، آخرین پادشاه صفوی، یکی بر سنگ در (1106ق) و دیگری بر دیوار ایوان مسجد (1107ق) است. کتیبۀ نخست، که خطاب به وزیر گیلان بیه پیش دارد، پیرامون قواعد عرفی و دینی جامعه و کتیبۀ دیگر قطعهشعری به سیاق مادهتاریخ است.