قلعۀ سالوک

قلعۀ سالوک (Saluk Castle)

(یا: قلعۀ صعلوک) آثار برجا مانده از دژی تاریخی مربوط به سده‌های 6 و 7ق یا پیش از آن در ۴کیلومتری شمال روستای زاری از توابع دهستان دامن‌کوه، بخش مرکزی شهرستان اسفراین، استان خراسان شمالی. در فاصلۀ حدود 40کیلومتری شمال غربی شهر اسفراین، در منطقۀ پارک ملی سالوک، بر جبهۀ جنوبی کوه سالوک (از ارتفاعات رشته‌کوه آلاداغ) بنا شده است. اعتمادالسلطنه در مطلع‌الشمس از این کوه به عنوان کوه صُعلوک (به ضم صاد) نام برده. در واقع نام اصلی این کوه صُعلوک بوده که با نام قلعۀ مجاور آن مرتبط است. ذکر این قلعه در جهانگشای جوینی (ج 1، ص 121)، نزهةالقلوب حمدالله مستوفی (ص 149) و مطلع السعدین و مجمع البحرین اثر کمال‌الدین عبدالرزاق سمرقندی (ج 2، ص 822) آمده است. طبق شواهد تاریخی قلعۀ صُعلوک را که بر فراز یک تپۀ صخره‌ای به شکل ذوزنقۀ قائم‌الزاویه به ارتفاع حدود 60متر واقع است ملک بهاءالدین صُعلوک بنا نهاد. صُعلوک از امرای خراسان (اسفراین، جوین، بیهق، جاجرم...) در زمان خوارزمشاهیان بود که آن قلعه را مقر حکمرانی خود قرار داد (تاریخ اجتماعی ایران، ج 2، ص 299). در واقع وجه تسمیۀ قلعۀ مذکور این است که آن را شخصی به نام صُعلوک ساخته است. از نظر واژه‌شناسی لفظ «سالوک» در اصل صورت تحریف شدۀ صُعلوک است که در لغت عرب به معنای دزد و راهزنی آمده که از دولتمندان می‌ربود و به درویشان عطا می‌کرد. از این منظر، شاید وجه تسمیۀ قلعۀ صعلوک را باید این دانست که زمانی مقر و پناهگاه سالوکان یا دراویش یاغی بوده است.