مناره خواجه علم

مناره خواجه عَلَم

این مناره که در منابع تاریخی با نام‌های «خواجه عالَم» و «گلبار» نیز شناخته می‌شود، از سازه‌های یادمانی و باارزش اصفهان بود که در محدوده میدان کهنه (سبزه‌میدان کنونی)، کوی سیداحمدیان و در امتداد خیابان هاتف قرار داشت. این اثر تاریخی به‌همراه مسجد مجاور آن (مسجد آقاسی)، در جریان عملیات خیابان‌کشی و نوسازی‌های شهری در اوایل سده چهاردهم خورشیدی تخریب شد و امروزه تنها اسناد مکتوب، طرح‌های معماران غربی و چند تصویر تاریخی از آن باقی مانده است. این بنا در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده بود.

بنای نخستین مناره به سده‌های 5 و 6ق (دوران سلجوقی) بازمی‌گشت و در سده‌های بعد، به‌ویژه در عصر تیموری و صفوی، الحاقات و تزییناتی بر آن افزوده شد. ژان شاردن، سیاح فرانسوی عصر صفوی، در توصیف محله سیداحمدیان از این اثر با عنوان «مناره خواجه عالم» یاد کرده و بیان می‌دارد که مردم شهر به سبب زیبایی چشمگیر و نقش‌مایه‌های ظریف، آن را «گلبار» به معنی پر از گل می‌نامیدند. نقاشی و طرح دقیق اوژن فلاندن در سده نوزدهم میلادی از مجاورت این مناره با مسجد، از مهم‌ترین شواهد تصویری در شناخت ساختار رفیع، کتیبه‌ها و تزیینات آجری و کاشی‌کاری آن به‌شمار می‌رود.

در فرهنگ عامه و حافظه شفاهی مردم اصفهان، پیرامون این مناره نیز همانند بسیاری از برج‌های کهن شهر، روایت‌ها و باورهایی اسطوره‌ای شکل گرفته بود؛ ازجمله باور به وجود خزاین کهن در زیر شالوده مناره و مارهایی نمادین در نقش پاسدار بنا که بازتابی از تقدس و کهنسالی سازه در دیدگاه جامعه محلی بوده است. با این حال، پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهند که مناره خواجه علم نمونه‌ای ارزنده از پیوند معماری آجری سلجوقی با تزئینات دوره تیموری در بافت متراکم مذهبی پیرامون میدان عتیق اصفهان بوده است.