قصرقند، شهرستان

قصرقند، شهرستان (County) Qasr-e Qand

واقع در مناطق جنوب شرقی ایران و جنوب استان سیستان و بلوچستان، به مرکزیت اداری شهر قصرقند. در اواخر سال 1391ش، ضمن تغییر و اصلاحاتی در شهرستان‌های نیک‌شهر و چابهار و با انتزاع ایجاد شده است. محدودۀ این شهرستان که از چندهزارسال پیش سکونتگاه جوامع انسانی و روستایی بوده، در سراسر دورۀ اسلامی از مناطق مکران بوده است؛ قصرقند در گذشته به گنداوک معروف بوده و به مرور زمان نامش به گنج‌آور تغییر یافته است. به علت وضعیت آب و هوایی خاص منطقه که بیشترین میزان تولید شکر را داشته نام گنج‌آور بعدتر به قصرقند تبدیل شد. بنابر نوشتۀ حدود العالم من المشرق و المغرب (کتاب جغرافیایی به زبان فارسی متعلق به سدۀ 4ق)، بازرگانی بلوچستان از طریق دریا صورت می‌گرفته و بازرگانان بعضی از شهرها با هند روابط تجاری داشته‌اند و عمدۀ صادرات آنها پوست و چرم، نعلین، خرما، قند سفید، شکر و شیره شکر بوده که محصول شهرهای گنداوک، قصرقند و نیک‌شهر بوده است. مارکوپولو در حدود سال‌های 683 - 687ق هنگام برگشت از چین که از حدود مکران و از قصرقند گذشته، در سفرنامه‌اش می‌گوید که مردم آن منطقه از راه تجارت و کشت گندم، نیشکر و برنج امرار معاش می‌کنند. محمدحسن خان اعتمادالسلطنه می‌نویسد: «قصرقند در واقع پایتخت همۀ مکران است، قلعۀ محکمی دارد و بر روی تپۀ بلندی واقع است و محل نشیمن ضابط (حکمران) است». آثار قلعه قصر قند (مربوط به دوره صفوی) هنوز برجاست و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. قصرقند در تقسمات کشوری معاصر ایران ابتدا از توابع شهرستان خاش، پس از تشکیل شهرستان چابهار در اواسط دهۀ 1320ش از بخش‌های تشکیل‌دهندۀ آن، و با تشکیل نیک‌شهر در سال 1369ش از بخش‌های آن بود. در سال 1391ش ضمن الحاق دهستان تلنگ از بخش پلان شهرستان چابهار به بخش قصرقند نیک‌شهر و تغییر و اصلاحاتی در این دو شهرستان، این بخش به شهرستان ارتقاء یافت.

شهرستان قصرقند متشکل است از 3 بخش، 6 دهستان (با بیش از 150 روستا) و 2 شهر: بخش مرکزی (مشتمل بر دهستان‌‌های هلونچکان و هیت) به مرکزیت شهر قصرقند، بخش تلنگ (مشتمل بر دهستان‌های تلنگ و شارک) به مرکزیت روستای تلنگ، و بخش ساربوک (مشتمل بر دهستان‌های ساربوک و حمیری) به مرکزیت شهر ساربوک. آبادی‌ قصرقند در سال 1343ش و ساربوک در سال 1396ش به شهر ارتقاء یافته‌ است. در سرشماری سراسری سال 1395ش، جمعیت قصرقند 61,442نفر بوده؛ از این رقم نزدیک به 23درصد شهرنشین و بیش از 77درصد ساکن نقاط روستایی بوده‌اند. مردم این شهرستان از اقوام بلوچ با اکثریت سنی حنفی و شیعۀ دوازده‌‌امامی هستند. شغل بیشتر آنها کشاورزی و سپس دامداری و محصولاتشان خرما، انبه، مرکبات، برنج، موز، گواوا، پاپایا، چیکو، ماش، باقلا، کنار و صیفی‌جات است. منابع آبی شهرستان را ده‌ها قنات و چاه و چشمه، و همچنین رودخانۀ فصلی کاجو تشکیل می‌دهد. از مهم‌ترین منابع درآمد اهالی منطقه پرورش دام و زنبور عسل است. پرورش حیوان بز به دلیل سازگاری بیشتر با اقلیم منطقه بیشترین فراوانی را در میان دام‌ها به خود اختصاص داده است. سوزن‌دوزی قصرقند و نوع دوخت متمایز شیرازه، به عنوان قدیمی‌ترین دوخت در بلوچستان، از شاهکارهای زنان صنعتگر شهرستان قصرقند است. مهم‌ترین مراکز سوزن‌دوزی در قصرقند عبارتند از روستاهای کاجو، هیت، ساربوک و حمیری. از دیگر صنایع دستی رایج این شهرستان به حصیربافی و سفالگری می‌توان اشاره کرد.

قصرقند در غرب تا شمال غربی با شهرستان نیک‌شهر، در شمال با شهرستان سرباز، در شرق با شهرستان راسک، در جنوب شرقی با شهرستان دشتیاری، در جنوب با شهرستان چابهار، و در جنوب غربی با شهرستان کنارک محدود شده است. این شهرستان جزء نواحی کوهستانی و دشت به‌شمار می‌رود و رشته‌کوه آهوران و کارچان مهم‌ترین ارتفاعات آن را تشکیل می‌دهند. خصوصیات اقلیمی آن تحت تأثیر توپوگرافی این ارتفاعات از یک طرف و دریای عمان از طرف دیگر قرار دارد و جزء اقلیم بیابانی گرم و نیمه‌خشک تا خشک است. سد زیردان با حجم 205میلیون مترمکعب ظرفیت ذخیره‌سازی آب، به صورت یک دریاچه مصنوعی بزرگ در بخش ساربوگ شهرستان قصرقند، فضای مناسبی را برای گردشگری فراهم کرده است. وجود چشمه‌ها و آبشارهای متعدد را نیز باید به جاذبه‌های طبیعی شهرستان افزود. ارتفاع متوسط شهرستان از سطح دریا 503متر ، مساحت آن 5,395کیلومترمربع و عوارض طبیعی آن شامل کوهستان‌ها و رودخانۀ یادشده و چند جنگل کوچک است.