بند دره
| بند دره | |
|---|---|
| نام فارسی | بند دره |
| کشور | ایران |
| موقعیت | در ۵ کیلومتری انتهای خیابان مدرس بیرجند در میان رشته کوه جنوب به نام کوه باقران |
| کاربری | مخزنی |
| مشخصات معماری | ارتفاع از پی: 26متر؛ ارتفاع از بستر: 22متر؛ طول تاج: 31متر؛ عرض تاج: بین 3 تا 5متر؛ حجم کل سد: 150 هزار مترمکعب |
| زمان ساخت | زندیه |
بند دره
سدی تاریخی مربوط به اواخر دورۀ زندیه، در استان خراسان جنوبی، شهرستان بیرجند، در ۵ کیلومتری انتهای خیابان مدرس بیرجند در میان رشته کوه جنوب این شهر به نام رشتهکوه باقران واقع شده است. مهمترین سد تاریخی و بزرگترین سد کوهستانی شهر بیرجند محسوب میشود. این بند تاریخی که در زمان حکمرانی محمد ابراهيم علم (ملقب به حشمتالملک) بر منطقۀ قهستان، و به دستور امیر شوکتالملک در سال 1294ق در یکی از درههای رشتهکوه باقران روی طبقات رسوبی کف رودخانه ساخته شده، سال 1381ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مساحت دریاچۀ پشت سد در حدود 3هکتار است. محوطۀ سد، دریاچۀ پشت بند و درهای که رودخانۀ پشت سد از آن میگذرد از تفرجگاههای طبیعی مردم بیرجند و جزو مناطق نمونه گردشگری این شهرستان است.
در ساخت بند از آجر، سنگ، و ملات آهک و ساروج استفاده کردهاند و نمای بیرونی آن از آجر است. ارتفاع این سازۀ آبی 13، طول تاج آن 31 و عرض آن بین 3 تا 5متر است؛ گنجایش نگهداری آب در مخزن بند (دریاچۀ پشت سد) 150 هزار مترمکعب است. آب دریاچۀ پشت سد از رود فصلی و نزولات آسمانی تأمین میشود و در صخرۀ شرقی بدنۀ سد سرریزی تعبیه شده که مازاد آب بند از طریق آن به بیرون میریزد. عمل آبگیری از بند، به وسیلۀ یک برج آبگیر انجام میشود که دارای 4 دریچه در ارتفاعات مختلف است. بنده دره مانند بندهای مشابه با قدرت وزنی بوده و علاوه بر بندهای پایهای، برای تقویت دیوار بند پشتبند بزرگی درآن احداث شده است. از الحاقات این اثر میتوان به دو حوض موسوم به غلامکش و شیری اشاره کرد که مسألۀ شیب آب و اختلاف ارتفاع با استفاده از جویهای باریک بر بدنۀ کوه توسط آنها برطرف شده است.