مسجد رکن الملک
مسجد رکن الملک
از بناهای مذهبی و تاریخی اواخر دوره قاجار در اصفهان است که در ابتدای مجموعه تاریخی تخت فولاد، حاشیه خیابان فیض و در مجاورت تکیه آباده‌ای قرار دارد. این اثر در تاریخ ۲۵ اردیبهشت ۱۳۵۷ش با شماره ثبت ۱۶۰۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. موقعیت مکانی بنا به گونه‌ای است که از سمت شرق به خیابان فیض، از جنوب به کوچه تکیه میرفندرسکی، از شمال به باغ والهیه و از جنوب شرق به تکیه آباده‌ای منتهی می‌شود.
بنیان‌گذار این مجموعه، میرزا سلیمان‌خان شیرازی ملقب به رکن‌الملک، نایب‌الحکومه ظل‌السلطان در اصفهان بود. این مسجد در آغاز «مسجدالاقصی» نام گرفت، اما به تدریج با نام بانی خود شهرت یافت. ساخت مجموعه بر اساس روایات به دنبال ماجرای اقامه نماز استسقاء (باران) به پیشنهاد آیت‌الله حاج آقا نورالله نجفی اصفهانی آغاز شد تا مکانی برای اقامه نماز، موعظه و برپایی مراسم دعای کمیل توسط میرزا محمدرضا کلباسی اشتری فراهم آید؛ سنتی که از همان زمان تا به امروز در شب‌های جمعه تداوم یافته است. فرایند احداث بنا طی چند مرحله صورت گرفت؛ ساخت بخش‌هایی از بنا از جمله ایوان اصلی در سال ۱۳۱۹ق آغاز شد، کتیبه سردر میانی و اشعار آن به خط سیدهاشم طوبی به سال ۱۳۲۰ق تعلق دارد، ساخت آب‌انبار مجموعه بر اساس کتیبه سنگ‌نوشته آن در سال ۱۳۲۱ق به پایان رسید و در نهایت بنای کلی مسجد در سال ۱۳۲۵ق تکمیل گردید. ماده‌تاریخ‌های متعددی از شعرای آن عهد درباره سال اتمام بنا بر جای مانده است.
ساختار معماری مسجد تماماً با آجر چهارگوش و با الهام از الگوهای معماری مساجد بزرگی چون مسجد سید و مسجد حکیم اصفهان به شیوه قاجاری طراحی شده است. ورودی اصلی بنا با عرض تقریبی ۹ متر، به دلیل اختلاف سطح حدود ۸۰ سانتی‌متری با معبر، دارای پله است و بر فراز طاق قوسی بام آن، جایگاهی چوبی به عنوان مأذنه تعبیه شده است. پس از سردر ورودی، صحن کوچک با حجره‌های پیرامونی قرار دارد که در آن مقابر جمعی از بزرگان خاندان کلباسی جای گرفته و مدخل آب‌انبار تاریخی مسجد نیز در ضلع جنوبی آن واقع است. در انتهای صحن کوچک و بر سردر رابط، دو تصویر نقاشی‌شده از چهره رکن‌الملک دیده می‌شود.
دالانی این صحن را به صحن اصلی متصل می‌کند که در میانه این گذر، آرامگاه میرزا سلیمان‌خان رکن‌الملک و همسرش با ضریحی چوبی و تزیینات کاشی‌کاری قرار دارد. صحن بزرگ مسجد با الگوی چهارایوانی پیرامون حوضی مرکزی شکل گرفته و با رواق‌ها و کتیبه‌هایی از اشعار رکن‌الملک و اسماء الهی آراسته شده است. ایوان شاخص جنوبی بزرگ‌ترین بخش این نما را تشکیل می‌دهد.
از ویژگی‌های کالبدی بنا، تفکیک فضاهای اقلیمی به شبستان زمستانی و شبستان تابستانی است. شبستان زمستانی در ضلع باختری قرار دارد و به منظور حفظ گرما در فصول سرد، حدود نیم متر از تراز صحن گودتر ساخته شده است. شبستان تابستانی در جبهه جنوبی زیر گنبدخانه رفیع فیروزه‌ای قرار گرفته است که بر فراز چهار ستون سنگی حجاری‌شده استواری دارد. در این شبستان دو محراب با تزئینات کاشی هفت‌رنگ به چشم می‌خورد که یکی متعلق به دوره قاجار و دیگری الحاقی سال‌های اخیر بر اساس الگوی معماری همان دوره است. در دهه‌های پس از ساخت، این مجموعه در قالب مجتمع فرهنگی و حوزوی توسعه یافت و بخش‌هایی چون کتابخانه، مدارس علمیه و بازسازی فضاهای وابسته مانند باغ والهیه به آن اضافه شد. مدفن بزرگانی نظیر رکن‌الملک، اسماعیل کلباسی، صدرالدین کلباسی و فخرالدین کلباسی بر اهمیت تاریخی و معنوی این اثر افزوده است.