اسفراین، شهر
اِسفَرایِن، شهر
(یا: مهرگان؛ مهرجان؛ اسپرآیین؛ نام سابق: میانآباد) واقع در استان خراسان شمالی و مرکز اداری شهرستان اسفراین. با ارتفاع ۱,۲۰۰ متر، در ناحیهای نیمهکوهستانی، در ۵۷۵کیلومتری شمال شرقی تهران و ۲۰۵کیلومتری شمال غربی مشهد و در کوهپایۀ جنوبی کوههای آلاداغ، سر راه سبزوار به بجنورد، قرار دارد. اقلیم این شهر معتدل و خشک و جمعیت آن ۵۳,۱۳۲ نفر است (۱۳۸۵).
دشت اسفراین، کمابیش از 4000سال پیش محل استقرار جوامع انسانی بوده است. در اواخر دورۀ ساسانی مقدمۀ ایجاد شهر قدیم اسفراین فراهم شد. کشف سفالهای مشابه نمونههای نیشابور، مرو و سمرقند، و همچنین سکهای مربوط به سال ۱۹۱ق، شواهدی قطعی بر شهرنشینی در اسفراین در قرون اولیۀ اسلامی است. در منابع تاریخی نیز از اسفراین به عنوان شهری آباد در نیمۀ نخست قرن دوم هجری یاد شده است. در سدههای بعد به دلیل واقع بودن این شهر در مسیر جادۀ ابریشم بر اهمیت آن افزوده شد؛ تا دورۀ سلجوقیان که به شهری پررونق تبدیل شد. در زمان تهاجم و حکومت مغولان، ایلخانان و تیموریان آسیبهای جدی دید و دوباره بازسازی شد. در دورۀ صفوی، دوباره رونق گرفت و بخشهایی از آن توسعه یافت. محلات شهری، برج و باروی شارستان، یخدانها، کاروانسرا، و مجموعههای کارگاهی در آن ساخته شد. در سال ۱۱۳۱ق، افغانها به شهر یورش بردند و آن را غارت و به صورت عمده ویران کردند. از آن پس شهر قدیم اسفراین متروکه شد. این شهر متروکه که هماکنون در 3کیلومتری جنوب غربی شهر کنونی قرار دارد، در برخی متون تاریخی دورۀ قاجار به نام شهر بلقیس یاد شده و نیز در میان مردم به این نام شهرت دارد.