بقعه شیخ ابومسعود
بقعه شیخ ابومسعود
این بقعه که در متون تاریخی با نام «بقعهٔ مسعودیه» نیز شناخته میشود، از مهمترین یادمانهای آرامگاهی اصفهان است که پیوندی عمیق میان تاریخ مذهبی سدههای نخستین اسلامی و معماری دوران گذار (تیموری-آققویونلو) برقرار میکند. این بنا در بافت کهن محلهٔ آببخشان، محدودهٔ فعلی میدان شهدا، خیابان چهارباغ پایین، خیابان جامی، واقع شده و کانون تاریخی محلهٔ درب شیخ بهشمار میرود.
بنیان معنوی این مکان به مدفن ابومسعود احمد بن فرات بن خالد رازی (متوفی ۲۵ق)، از دانشمندان، محدثان و حافظان برجستهٔ سدهٔ 3ق بازمیگردد. با گذشت قرون، این محدوده که در سدههای نخستین بخشی از گورستان و مصلای عمومی اصفهان بوده و مزار حافظ ابونعیم اصفهانی (متوفی ۴۳۰ق) نیز در مجاورت آن قرار دارد، با رواج نهادهای عرفانی، از یک آرامگاه ساده به یک «خانقاه» فعال تبدیل شد؛ مرکزی که در آن صوفیان به ارشاد و عبادت میپرداختند و در نهایت در دوران حکومت آققویونلو، مجتمعی باشکوه شامل چهارسو، حمام و باغ پیرامون آن احداث گردید.
پلان بقعه دارای هندسهای چهارگوش و متقارن است که با استفاده از پایههای جرزمانند و اجرای مقرنسهای ساده در گوشهها، به ساختار دایرهای پوشش گنبدی تغییر وضعیت یافته است. زیربنای آرامگاه به سردابهای آجری متصل میشود که مزار اصلی شیخ در آن جای گرفته است. اگرچه بخش عمدهای از تزئینات کاشیکاریشدهٔ داخلی در سدههای گذشته بر اثر فرسایش و تخریب از میان رفته، اما آرایههای گچبریِ اصیل در زیر گنبد و بر طوقهٔ جدارههای داخلی، همچنان پابرجا هستند. در این بخش، کتیبهای برجسته به خط ثلث بر زمینهٔ آبیرنگ با نقوش گیاهی، آیاتی از سورهٔ مبارکهٔ اسراء را در بر دارد که نشاندهندهٔ پیوند عمیق میان معماری یادمانی و مفاهیم متعالی کلام وحی است.
از وجوه متمایز این مجموعه در پژوهشهای مردمشناختی، وجود مجموعهای غنی از یادگارنوشتهها است. این متون که توسط مریدان و زائران طی سدههای 10 تا 12ق بر دیوارههای بنا ثبت شدهاند، سندی زنده از تداوم سنت زیارت و اعتبار طریقت در این مکان پس از دوران آققویونلو و صفوی محسوب میشوند. کتیبهٔ ثلثِ سردر ورودی، مورخ ۸۹۵ق و به قلم کمالالدین بن شهاب یزدی، نیز یکی از آثار ارزشمند کتیبهنگاری است که اهمیت این بقعه را در تحول هنر کاشیکاری و خوشنویسی معماری ایران پیش از دوران طلایی صفویه تثبیت میکند.
این بنا در تاریخ ۲۲ آذر ۱۳۱۳ش با شمارهٔ ۲۱۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. پس از اجرای طرحهای استحکامبخشی سازهای، مرمت گچبریها و بازپیرایی کالبدی، فضای این مجموعه در بهمنماه ۱۳۹۰ش احیا و به عنوان یکی از کانونهای فرهنگی و تاریخی شهر اصفهان بازگشایی شد.