خان بابا تهرانی، مهدی
| مهدی خان‌بابا تهرانی | |
|---|---|
| زادروز |
تهران 21 اردیبهشت ۱۳۱۳ش |
| درگذشت | فرانکفورت 28 مهر 1405ش |
| محل زندگی | آلمان |
| ملیت | ایرانی |
| تحصیلات و محل تحصیل | رشته دندانپزشکی در دانشگاه مونیخ (نیمه تمام)، رشته حقوق (نیمه تمام) |
| شغل و تخصص اصلی | فعال سیاسی |
| گروه مقاله | انقلاب ها و انقلابیون |
مهدی خان‌بابا تهرانی (تهران 21 اردیبهشت ۱۳۱۳ - فرانکفورت 28 مهر 1405ش)
از فعالان سیاسی کمونیست ایرانی برجستۀ ساکن اروپا، فرزند قاسم باباخانی. زندگی او با چندین دهه فراز و فرود جنبش چپ ایران گره خورده است؛ فعال سیاسی‌ای که نه تنها در بخشی از این تاریخ نقش داشت، بلکه در سال‌های بعد کوشید تجربه‌ها، اختلافات و ناکامی‌های آن را نیز از نگاه خود برای نسل‌های بعد بازگو کند. پدرش صاحب رستورانی روبه‌روی تئاتر شهر بود. مهدی پس از تحصیلات ابتدایی و متوسطه در دبیرستان البرز، به‌واسطۀ عمویش با حزب توده آشنا شد و در ۱۷سالگی، در ۱۳۳۰ش به عضویت سازمان جوانان حزب توده درآمد. وی در سال آخر دبیرستان، به اتهام مخفی‌کردن اسناد حزب توده، توسط مأموران فرمانداری نظامی تهران بازداشت، اما مدتی کوتاه پس از آن آزاد شد. در ۱۳۳۲ش پس از اخذ دیپلم به آلمان رفت و در دانشگاه مونیخ در رشته دندانپزشکی به تحصیل پرداخت. اما پس از مدتی از این رشته انصراف داد و به تحصیل در رشتۀ حقوق مشغول شد. در ۱۹۶۲م، زمانی که دانشجوی حقوق بود به اتهام جعل اسناد از طرف پلیس آلمان دستگیر و زندانی و از دانشکده حقوق اخراج شد. مهدی خان‌بابا تهرانی در بنیانگذاری کنفدراسیون دانشجویان ایرانی در اروپا نقش فعالی داشت و رهبری جناح مارکسیستی منشعب از حزب توده و مخالف سران آن را برعهده داشت. وی مدتی به همراه جمعی از همفکرانش عازم چین شد و بخش فارسی رادیو پکن را راه‌اندازی کرد. سپس به اروپا بازگشت؛ اما گرایش وی به مائوئیسم پابرجا ماند تا در آستانۀ پیروزی انقلاب اسلامی به ایران بازگشت و گروهی از کمونیست‌های ایرانی همفکر خود را سازمان داد. وی مدتی به دفتر رئیس‌جمهور بنی‌صدر نزدیک شد و در بعضی مقاطع نیز با سازمان مجاهدین و گروه رجوی پیوند داشت. سرانجام پس از خرداد ۱۳۶۰ش، او نیز همراه با رجوی و بنی‌صدر و دیگر جریانات معارض رژیم جمهوری اسلامی از کشور گریخت و در پاریس به شورای ملی مقاومت پیوست. مدتی بعد، اختلافات شدیدی با مجاهدین پیدا کرد و به‌شدت علیه این گروه به سخنرانی و تبلیغ پرداخت.
یکی از جنبه‌های مهم زندگی سیاسی خان‌بابا تهرانی، خاطرات و گفت‌وگوهایی است که دربارۀ تجربه‌های خود ثبت کرده است. کتاب «نگاهی از درون به جنبش چپ ایران»، حاصل گفت‌وگوهای مفصل حمید شوکت با او، نخستین بار در سال ۱۳۶۸ش در آلمان منتشر شد و بعدها در ایران نیز به چاپ رسید. این کتاب بخشی از تاریخ اختلافات، انشعاب‌ها و تجربه‌های جنبش چپ ایران را از زبان یکی از فعالان آن بازگو می‌کند. از دیگر آثار مرتبط با او می‌توان به «چهره‌ها و گفته‌ها»، شامل مجموعه‌ای از گفت‌وگوهای رادیویی با حسین مهری، اشاره کرد. او همچنین در تهیۀ مجموعۀ «نگاه‌ها و دیدگاه‌ها» مشارکت داشت. خان‌بابا تهرانی در پروژه تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد نیز دربارۀ رویدادهای سیاسی و تجربه‌های خود سخن گفت و در سال‌های بعد همچنان در گفت‌وگوهای رادیویی و تلویزیونی حضور داشت. اهمیت روایت‌های خان‌بابا تهرانی در آن است که تنها به بازگویی رویدادهای تاریخی بسنده نکرد، بلکه دربارۀ اختلافات، اشتباهات و ناکامی‌های جنبشی که سال‌ها در آن حضور داشت نیز سخن گفت. او که زندگی سیاسی‌اش با فعالیت در حزب توده آغاز شده بود، از سازمان انقلابی و تجربه مائوئیسم گذشت و در سال‌های بعد به نقد مارکسیسم و تأکید بر دموکراسی و جامعه مدنی رسید.