غار کلهرود
غار کلهرود
کلهرود یکی از پدیدههای طبیعی کمتر شناختهشده استان اصفهان است که در نزدیکی روستایی به همین نام در حدود ۳۳ کیلومتری شمال مورچهخورت و ۱۱۰ کیلومتری شمال شهر اصفهان قرار دارد. این روستا در ناحیهای کوهستانی از دامنههای جنوبی رشتهکوه کرکس واقع شده و موقعیت آن در منطقهای با ساختارهای زمینشناسی متنوع، به شکلگیری چنین غاری انجامیده است.
بر خلاف بیشتر غارهای ایران که در سنگهای آهکی ایجاد میشوند، غار کلهرود در سنگها و رسوبات غیرکربناته شکل گرفته است. ترکیب سنگ مادر در این محدوده شامل مواد رسی و آواری قدیمی است که در اثر فشارهای زمینساختی و تغییرات دمایی سفت و سخت شدهاند. جریان آبهای سطحی و زیرزمینی در گذشتههای دور، با نفوذ در این لایههای نسبتاً سست، موجب شستوشوی تدریجی آنها و پدید آمدن حفرهها و مسیرهای پیدرپی شد. با گذشت زمان و تداوم فرسایش، این مسیرها گسترش یافتند و به یک شبکه درونی از تالارها و دالانها تبدیل شدند؛ چیزی که امروز به نام غار کلهرود شناخته میشود.
طول شناختهشده این غار حدود ۱۲۰۰ متر است و ژرفای آن تا ۵۰ متر میرسد. در ابتدای ورودی چند تالار نسبتاً باز و مرتفع وجود دارد که دیوارههای آن از رسوبات قهوهای مایل به خاکستری پوشیده شده است. پس از آن، راهرویی بلند و باریک ادامه مییابد که هسته اصلی ساختار درونی غار را تشکیل میدهد. جنس رسوبات کف در بیشتر نقاط رسی است و در دورههای مرطوب، حالت لغزنده و چسبنده پیدا میکند.
سقف و دیوارههای غار در بعضی قسمتها با لایههایی از رسوبات قدیمی پوشیده شده که در اثر نفوذ و تبخیر آب دارای بافتی ناصاف و برجستهاند. این برجستگیها گاه به صورت تودههای گلکلمی شکل یا خوشههای کوچک دیده میشوند و در نتیجه رسوبگذاری تدریجی مواد معدنی در محیط نیمهمرطوب ایجاد شدهاند. بر سطح کف نیز ساختارهای مخروطی یا دانهانگوری به چشم میخورد که حاصل تهنشینی ذرات ریز از جریان آبهای درونی است.
از دیدگاه علمی، غار کلهرود نمونهای ارزشمند برای شناخت چگونگی شکلگیری غارها در سنگهای غیرآهکی به شمار میآید. وجود این غار نشان میدهد که فرآیند غارسازی صرفاً به مناطق کارستی محدود نیست و در سازندهای رسی یا آواری نیز، در شرایط مناسب هیدرولوژیکی و اقلیمی، ممکن است ساختارهای مشابه پدید آیند. بررسی ترکیب رسوبات، آثار جریانهای قدیمی آب و الگوهای فرسایشی در این غار، میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخ طبیعی و تغییرات اقلیمی در منطقه کرکس فراهم کند.
غار کلهرود نهتنها از نظر زیباییشناسی طبیعی بلکه از نظر زمینشناسی نمونهای یگانه در فلات مرکزی ایران محسوب میشود. ترکیب خاص مواد تشکیلدهنده، گستره درونی منظم و شواهدی از فعالیتهای دیرینه آبی، این مکان را به یکی از جالبترین موضوعات مطالعه برای پژوهشگران غارشناسی و زمینریختشناسی بدل کرده است. کاوشها و بررسیهای دقیقتر در آینده میتواند ابعاد تازهای از تاریخ زمینشناسی این ناحیه را روشن سازد.