مسجد جامع (اردستان)
مسجد جامع (اَردِستان)
بنیان اولیۀ این مسجد از آثار اواخر قرن ۲ تا نیمۀ اول قرن ۴ق است که بر ویرانه‌های آتشکده‌ای از دورهٔ ساسانی برپا شد و در ۱۸ تیر ۱۳۱۱ش با شمارهٔ ۱۸۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. برخی عمر بن عبدالعزیز آل ابی دُلَف را بانی آن دانسته‌اند. این مسجد در طرح نخستینِ خود مسجدی به شیوهٔ شبستانی (شیوهٔ خراسانی) بود و شبستان‌هایی در پیرامون حیاط را دربر می‌گیرد؛ شبستان جنوبی متقدم، و شبستان شرقی متأخر بر سایر شبستان‌هاست. در عصر سلجوقی و دوران حکومت سلطان سنجر (قرن ۶ق)، در جنوب مسجد گنبدخانه‌ای ساختند، و سپس شبستان جنوبی را به ایوان جلو گنبدخانه تبدیل کردند تا ساختار کهن شبستانی به الگوی نوآورانهٔ چهارایوانی و دو طبقه دگرگون شود. در کتیبه‌های ۵۵۳ و ۵۵۵ق، که به‌ترتیب در گنبدخانه، و ایوان جنوبی مسجد موسوم به صفهٔ صاحب‌الزمان قرار دارند، آمده است که این اقدامات به‌دستور ابوطاهر حسین بن غالی و با مهارت استاد محمود اصفهانی (معمار بنا) صورت گرفته‌اند؛ کتیبهٔ گنبدخانه با خط ثلث گچ‌بری حاوی آیهٔ ۱۸ سورهٔ توبه و تاریخ ۵۵۳ق، و کتیبهٔ پیشانی ایوان جنوبی گویای تکمیل بنا در ربیع‌الاول ۵۵۵ق است. در مراحل بعد، ایوان شمالی مسجد موسوم به صفهٔ صفا در ۹۴۶ق به‌دستور شاه‌طهماسب اول صفوی، ایوان شرقی یا صفهٔ امام حسن در پایان قرن ۱۱ق، و ایوان غربی یا صفهٔ امام حسین در اوایل قرن ۱۲ق، احداث شد. منارۀ مسجد را که دارای پایه‌ای هشت‌ضلعی و بدنه‌ای استوانه‌ای با تزئینات آجرکاری سلجوقی است، از ساختمان مسجد اولیه، و یا از زمان احداث گنبد و ایوان جنوبی دانسته‌اند؛ این مجموعه با محراب‌های متعددِ گچ‌بری‌شده با نقوش گیاهی، گل‌وبوته و خطوط کوفی و ثلث، از فاخرترین یادگارهای دوران اوج هنر سلجوقی در مرکز ایران به‌شمار می‌رود.