نصیرالدین طوسی، ابوجعفر محمد (طوس ۵۹۷ـ کاظمین ۶۷۲): تفاوت میان نسخه‌ها

{{جعبه زندگینامه

|عنوان = ابوجعفر محمد نصیرالدین طوسی

}}

[[پرونده:39114500- 2.jpg|بندانگشتی|400x400پیکسل|تندیس خواجه نصیرالدین طوسی در باغ ملی مشهد - اثر محمدحسین ماموریان]]

(مشهور به: خواجه نصیرالدین طوسی؛ محقق طوسی)ریاضی‌دان، اخترشناس، فیلسوف، متکلّم و منطق‌دان ایرانی. ناصرالدین، حاکم اسماعیلی‌مذهب قُهستان، او را ربود و با خود به الموت برد. سخن خواجه در الموت چندان مقبول بود که رکن‌الدین خورشاه، حاکم الموت، به توصیۀ او الموت را به خان مغول، هولاکوخان، تسلیم کرد (۶۵۴ق). خواجه در دستگاه هولاکوخان نیز جایگاهی ویژه یافت و در فتح بغداد و برافتادن خلافت عباسی (۶۵۶ق) او را همراهی کرد. برجسته‌ترین خدمت فرهنگی خواجه در این دوره، بنانهادن رصدخانه و کتابخانۀ مراغه، با استفاده از موقوفات مردم بود. خواجه در این زمان ریاست موقوفات را برعهده داشت. نقل است که هولاکوخان بی‌اذن او که ضمناً منجم دربار هم بود، کاری آغاز نمی‌کرد. خواجه، پس از درگذشت هولاکوخان (۶۶۳ق) به‌خدمت پسر و جانشینش، اباقاخان، درآمد. او تا پایان عمر در مراغه زیست و درپی سفری به بغداد درگذشت. مهم‌ترین دستاورد رصدخانه، که نخستین رئیس آن خواجه و درپی او دو پسرش صدرالدین علی و اصیل‌الدین حسن بودند، در دورۀ ریاست خواجه تنظیم و تدوین زیج موسوم به زیج ایلخانی به‌فرمان هولاکوخان بود که با همکاری شماری از منجمان بزرگ آن زمان، ازجمله علی بن عمر قزوینی و مؤیدالدین عرضی دمشقی، پس از دوازده سال به انجام رسید. زیج نصیرالدین برمبنای آخرین رصدهای آن روزگار و زیج‌های کهن تدوین شده است و از دقیق‌ترین زیج‌ها در عالم اسلام است. خواجه در طبقه‌بندی کتاب‌های کتابخانۀ بزرگ مراغه نیز نقش فعال داشت. عمدۀ شهرت خواجه نصیرالدین به‌سبب تألیفات و تحریرات یگانه‌اش در فلسفه و کلام، هندسه و ریاضیات و نجوم است. اهم آثار او به فارسی و عربی بالغ‌ بر ۶۴ کتاب و رساله در موضوع‌های گوناگون فلسفی، ادبی، کلامی، نجوم، هندسه، ریاضیات، موسیقی، گوهرشناسی و جز آن‌ها، است.