الموت، قلعه
| قلعه ایرانشهر | |
|---|---|
| نام فارسی | قلعه ایرانشهر |
| کشور | ایران |
| استان | سیستان و بلوچستان |
| نامهای دیگر | قلعۀ ناصری، کلات ایرانشهر |
| موقعیت | شهر ایرانشهر |
| کاربری | قلعه |
| مشخصات معماری | قلعه با حصار خشتی و آجری، با 9 برج دیدبانی و بیش از ۳۴,۲۲۵ متر مربع مساحت |
| زمان ساخت | حکومت ناصرالدین شاه |
| سازنده | حسین معمارباشی |
قلعه الموت (Alamut Castle)
قلعۀ قدیمِ واقع بر قلۀ صعبالوصولی در کوهستان البرز مرکزی. در شرق شمالی قزوین و حدود ۵۰۰متری شمال شرقی روستای گازرخان، واقع در دهستان اَلَموت، قرار دارد. حسن بن زید، در ۲۳۹ش، قلعۀ الموت را ساخت. حسن صباح در ۴۶۸ش آن را تصرف کرد و مرکز اسماعیلیه قرار داد. از ۴۶۸ تا ۶۳۴ش، در دست جانشینان حسن صباح بود و در پایان این دوره با یورش سپاهیان هولاکوخان پس از فتح، بهدستور خان مغول به آتش کشیده و ویران شد. سپس در دورۀ صفویه به زندان دولتی مبدل شد. آثار آن هنوز باقی است. این بنای تاریخی در سال 1381ش در فهرست آثار ملی ایران و در تابستان 1405ش به همراه استحکامات وابسته (شامل مجموعهای زنجیرهای از هفت قلعه و استحکام تاریخی شامل الموت، لمبسر، نویذرشاه، شمسکلایه، قسطینلار، شیرکوه و ایلان) که در درههای الموت شرقی و غربی و دامنههای جنوبی البرز قرار دارند، در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
مشخصات معماری قلعه
این قلعه از دو بخش غربی و شرقی تشکیل شده است. قسمت غربی که دارای ارتفاع بیشتری است در میان مردم محلی به نام جورقلا (یعنی قلعه بالا) و پیلاقلا (یعنی قلعه بزرگ) خوانده میشود. طول قلعه حدود ۱۲۰ و عرض آن در نقاط مختلف بین ۱۰ تا ۳۵متر متغیر است. دیوار شرقی قلعهٔ بزرگ که از سنگ و ملات گچ ساخته شده است، کمتر از سایر قسمتها آسیب دیده است. طول آن حدود ۱۰ و ارتفاع آن بین ۴ تا ۵متر است. در طرف جنوب، در داخل صخره اتاقی کنده شده که محل نگهبانی بوده است. در جانب شرقی این اتاق، دیواری به ارتفاع ۲متر وجود دارد که پی آن در سنگ کنده شده و پشت کار آن نیز از سنگ گچ بنا شده است و نمای آن از آجر میباشد. در جانب شمال غربی قلعه بالا نیز دو اتاق در داخل سنگ کوه کندهاند. در اتاق اول، چالۀ آب کوچکی قرار دارد که اگر آب آن را کاملاً تخلیه بکنند، دوباره پرآب میشود. احتمال میدهند که این چاله با حوض جنوبی ارتباط داشته باشد. در پای این اتاق، دیوار شمالی قلعه به طول ۱۲ و پهنای یک متر قرار دارد که از سطح قلعه پایینتر واقع شده است و پرتگاه مخوفی دارد. در جانب جنوب غربی این قسمت قلعه، حوضی به طول ۸ و عرض ۵متر در سنگ کندهاند که هنوز هم بر اثر بارندگیهای زمستان و بهار پر از آب میشود. در حال حاضر، آثار کمی از دیوار جنوبی این قسمت باقی مانده است. در جانب شمال این دیواره، ۱۰ آخور برای چارپایان، در داخل سنگ کوه کنده شده است. گذشته از آثار دیوار جنوبی، دیوار غربی این قسمت به ارتفاع ۲متر همچنان پابرجاست؛ ولی از دیوار شرقی اثری دیده نمیشود. در این سمت، سه آبانبار کوچک در دل سنگ کندهاند و چند اتاق نیز در سنگ ساخته شده که در حال حاضر ویران شدهاند. بین دو قسمت قلعه؛ یعنی قلعه بالا و پایین، میدانگاهی قرار دارد که بر گرداگرد آن، دیواری محوطۀ قلعه را به دو قسمت تقسیم کرده است. در حال حاضر، در میان میدان آثار فراوانی به صورت تودههای سنگ و خاک مشاهده میشود که باقیماندۀ بناها و ساختمانهای فراوانی است که در این محل وجود داشته که اکنون ویران گشتهاند. بهطور کلی باید گفت، قلعهالموت که دو قلعه بالا و پایین را در بر میگیرد، به صورت بنای سترگی بر فراز صخرهای سنگی بنا شده و دیوارهای چهارگانه آن به تبعیت از شکل و وضع صخرهها ساخته شدهاند؛ از اینرو عرض آن بهخصوص در قسمتهای مختلف فرق میکند. از برجهای قلعه، سه برج گوشههای شمالی و جنوبی و شرقی همچنان برپایاند و برج گوشۀ شرقی آن سالمتر است. دروازه و تنها راه ورود به قلعه در انتهای ضلع شمال شرقی قرار دارد. مدخل راه منتهی به دروازه، از پای برج شرقی است و چند متر پایینتر از آن واقع شده است. در این محل، تونلی به موازات ضلع جنوب شرقی قلعه به طول ۶، عرض ۲ و ارتفاع ۲متر در دل سنگها کنده شده است. با گذشتن از این تونل، برج جنوبی قلعه و دیوار جنوب غربی آن، که روی شیب تختهسنگ ساخته شده، نمایان میگردد. این دیوار بر دشت وسیع گازرخان که در جنوب قلعه قرار دارد، مشرف است. راه ورود به قلعه با گذشتن از کنار برج شرقی و پای ضلع جنوب شرقی، به طرف برج شمالی میرود. از آنجا که راه ورود آن در امتداد دیوار، میان دو برج شمالی و شرقی واقع شده، استحکامات این قسمت، از سایر قسمتها مفصلتر است و آثار برجهای کوچکتری در فاصلۀ دو برج مزبور دیده میشود. دیوارهای اطراف قلعه و برجها، در همهجا، دارای یک دیوار پشتبندی است که ۸متر ارتفاع دارد و به موازات دیوار اصلی بنا شده و ضخامت آن به ۲متر میرسد. از آنجا که در تمام طول سال، گروه زیادی در قلعه سکونت داشته به آب فراوان نیاز داشتهاند؛ سازندگان قلعه با هنرمندی خاصی اقدام به ساخت آب انبارهایی کردهاند و به کمک آبروهایی که در دل سنگ ایجاد شده، از فاصلهٔ دور، آب را بر این آب انبارها جاری مینمودهاند. مصالح قسمتهای مختلف قلعه، سنگ، ملات گچ، آجر، کاشی و تنپوشههای سفالی به قطر ۱۰سانتیمتر است. آجرهای بنا که مربعشکل و به ضلع ۲۱سانتیمتر و ضخامت ۵سانتیمترند، در روکار بنا به کار برده شدهاند. در ساختمان دیوارها، برای نگهداری دیوارها و متصل کردن قسمتهای جلو برجها به قسمتهای عقب، در داخل کار، کلافهای چوبی بهطور افقی به کار بردهاند.