مهدی شهر، شهرستان

مهدی‌شهر، شهرستان (County) Mehdishahr

مهدی شهر، شهرستان
استان	سمنان
بخش	مرکزی و شهمیرزاد
جمعیت	۴۷,۴۷۵نفر (1395ش)
موقعیت	نواحی شمال غربی استان سمنان
نوع اقلیم	آب‌وهوای معتدل کوهستانی با زمستان‌های سرد و پربرف و تابستان‌های معتدل
ارتفاع از سطح دریا	۱,۵۸۰متر (مرکز شهرستان)
تولیدات و صنایع مهم	کشاورزی و دامداری: غلات، گردو و گوسفند پروار سنگسر
برخی بناهای مهم	شیرقلعه؛ کاروانسرای خرند؛ برج دیوخانه رودبارک؛ امامزاده سید تاج‌الدین؛ امامزاده قاسم مهدی‌شهر
نام لاتین	Mehdishahr
شهر ها و آبادی های مهم	مهدی‌شهر و شهمیرزاد

شیرقلعه

خانهٔ ابراهیم خان سالار افخم

واقع در نواحی شمال غربی استان سمنان، به مرکزیت اداری شهر مهدی‌شهر (سنگسر). مشتمل است بر دو بخش مرکزی (شامل دهستان‌های حومه و درجزین و دو شهر مهدی‌شهر و درجزین) به مرکزیت شهر مهدی‌شهر، و شهمیرزاد (شامل دهستان‌های چاشم و پشتکوه) به مرکزیت شهر شهمیرزاد؛ و حدود 40 روستا. براساس مصوبۀ وزرای عضو کمیسیون سیاسی - دفاعی هیأت دولت در تاریخ 1386/07/29ش، ضمن تغییر و تحولاتی در شهرستان سمنان و انتزاع بخش مهدی‌شهر از آن، شهرستان مهدی‌شهر ایجاد شد. در همان سال روستای درجزین نیز به شهر ارتقاء یافت.

در سرشماری سراسری سال 1395ش، جمعیت این شهرستان ۴۷,۴۷۵نفر است؛ برپایۀ اطلاعات مرکز آمار ایران، از این رقم نزدیک به 88درصد ساکن سه شهر شهرستان و باقی روستانشینان و عشایرند. اهالی این شهرستان شیعۀ دوازده‌امامی‌اند و به زبان سنگسری، از گروه زبان‌های سمنانی (از شاخهٔ شمال‌غربی زبان‌های ایرانی)، و برخی آبادی‌های شمالی آن به زبان طبری سخن می‌گویند. در گذشته، سنگسری‌ها زندگی عشایری داشتند که دامنۀ کوچ (ییلاق و قشلاق) آنها از استان‌های تهران و مازندران تا گلستان و خراسان را در برمی‌گرفت ولی اکنون بیشترشان شهرنشین شده‌اند. اقتصاد مردم منطقه برپایۀ کشاورزی، دامداری، و صنعت و معدن استوار است. مهم‌ترین محصولات این شهرستان شامل غلات (گندم و جو)، گیاهان علوفه‌ای، (یونجه و اسپرس) گردو، بادام، آلو، انار، انگور و زردآلو می‌شود. بر اساس اعلام فائو (سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد) این شهرستان، بزرگ‌ترین باغ گردوی جهان را در شهر شهمیرزاد دارد. علاوه بر این، به دلیل سابقۀ عشایری بودن مردم سنگسر و رونق دامداری در آن، محصولات لبنی باکیفیتی در این شهرستان تولید می‌شود و گوسفند پروار سنگسر نیز از بهترین نژادهای ایرانی است. مهدی‌شهر چند شهرک و ناحیۀ صنعتی (از جمله شهرک صنعتی غنچه انگوری، شهرک صنعتی گل رودبار، شهرک صنعتی مهدی‌شهر، شهرک صنعتی شهمیرزاد) و معادن متعددی از جمله معادن سنگ ساختمانی، لاشه، خاک نسوز، کوارتزیت، دولومیت، آهن، سرب، گچ، آهک سفید، سنگ شیشه و معدن سیلیس دارد. عمدۀ صنعت مهدی‌شهر مربوط به قطعه‌سازی خودرو، صنعتی‌سازی ساختمان، صنایع یوپی‌وی‌سی، صنعت کاشی، سیمان، گچ و صنایع تولید کفش است. فرش، گلیم و جاجیم سنگسر در ایران و جهان شهرت دارد و علاوه بر این تولید برخی صنایع دستی دیگر (چون بافت انواع منسوجات، محصولات چوبی، زرگری و ملیله‌کاری) نیز در این شهرستان رونق دارد.

شهرستان مهدی‌شهر در جنوب با شهرستان‌های سمنان و سرخه، در شرق با شهرستان دامغان، در شمال با شهرستان ساری (مازندران) و در غرب با شهرستان فیروزکوه (استان تهران) محدود شده است. کوچک‌ترین شهرستان استان سمنان است. مساحت این شهرستان نزدیک‌ به 1,100کیلومترمربع و ارتفاع مرکز آن از سطح دریا ۱,۵۸۰متر است. مهدی‌شهر را باید منطقه‌ای کاملاً کوهستانی به حساب آورد که در جنوب رشته‌کوه البرز شرقی واقع شده است. بر این اساس این شهرستان دارای آب‌وهوای معتدل کوهستانی با زمستان‌های سرد و پربرف و تابستان‌های معتدل است. از لحاظ بارندگی نیز مهدی‌شهر جزو مناطق نیمه‌مرطوب به شمار می‌آید. بلندترین قلۀ مهدی‌شهر، نیزوای چاشم است که با ارتفاع 3,810متر در شمال شهرستان واقع شده است. این شهرستان دارای پوشش گیاهی متنوعی است. از شهر شهمیرزاد به طرف حاشیه شمالی در محدودۀ منطقۀ حفاظت‌شدۀ پرور قرار دارد. پوشش گیاهی این منطقه به صورت درختان سوزنی‌برگ (به‌ویژه ارس) و درختچۀ زرشک است. در منطقۀ شهمیرزاد گیاهان خودرو شامل گون، درمنه، گیاهان تیرۀ گندمیان، نعناییان و تیغ‌های کنگر مانند اسپند، گل قاصدک، بومادران، کاسنی، گزنه و گل سرخ وحشی (نسترن) به وفور دیده می‌شود. جانوران و پرندگان این شهرستان نیز بز کوهی، آهو، قوچ، میش، پلنگ، یوزپلنگ، روباه، خرس، گراز، کفتار، گربه وحشی، گرگ، شغال، خرگوش، کبک، عقاب، شاهین، بادخور، قمری، تیهو، فاخته، بلبل، قرقاول و… است. مهدی‌شهر دارای مناطق ییلاقی و آثار تاریخی پرشماری است که ذیل مقاله به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.

تاریخچه

در پژوهش‌های متأخر، براساس مدارک و شواهد زبانشناختی، باستان‌شناختی، مردم‌شناختی و تاریخی، ریشۀ نژادی مردم سنگسر را به تیره‌هایی از اقوام هندواروپایی و به‌طور مشخص به سکاها و اشکانیان منتسب می‌دانند که حضور آنان دست‌کم از نیمۀ اول هزاره اول ق.م در نواحی شرقی و شمالی ایران که شامل سنگسر و شهمیرزاد کنونی هم می‌شده قابل شناسایی است. پیشینۀ منطقه و شهر سنگسر در تاریخ باستان ایران به دو سرزمین/ایالت قومس (کومش) و طبرستان (پتشخوارگر) پیوسته است. در دوره‌های اسلامی از اولین سده‌ها نام سنگسر/ سگسار در متون مختلف آمده و حتی در چندین جای شاهنامه از سگسار به همراه مازندران یاد شده است. شاید این نام پیوستگی تاریخی با قوم سکاها داشته باشد؛ به این نکته نیز برخی از مورخان از قدیم پرداخته‌اند که این منطقه از زمانی محل استقرار گروهی از سکاها شده است. تاریخ‌نویسان عرب‌زبان بعد از اسلام سنگسر را در کتاب‌های خود رأس‌الکلب ثبت کرده‌اند و این ترکیب، ترجمۀ غلطی از نام سگسر است که در کتاب‌های آنان راه یافته. سنگسر از اواخر دورۀ پادشاهی ساسانی تا دهه‌های آغازین سدۀ 3ق جزو قلمرو یکی از خاندان‌های اسپهبدان طبرستان، موسم به قارن‌وندان (کارن‌وندان) بود. در سده‌های 5 و 6ق با احداث قلعه‌های مستحکم که همۀ آن‌ها بر روی کوه‌های بلند و غیرقابل تسخیر بنا شده‌اند، در جریان فعالیت‌ها و مبارزات اسماعیلیه جایگاه مهمی داشت. در جنگ شاه‌ طهماسب اول با سلطان سلیمان قانونی تعداد کمی از سربازان سنگسری (حدود ۲۰۰ نفر) جلوی ارتش عظیم عثمانی را سد کردند و همگی کشته شدند تا سپاه ایران بتواند فرصت عقب‌نشینی و تجدید قوا را پیدا کرده و از نابودی کامل نجات یابد. در نبرد مهمان‌دوست (۱۱۰۸ش)، سنگسری‌ها جزو سربازان نادرشاه بودند و رشادت زیادی از خود نشان دادند. شماری از دلاوران و جنگجویان سنگسری در بیشتر جنگ‌های مهم دورۀ فتحعلی شاه حضور داشته و پیروزی‌های نمایانی به دست آوردند. در رویداد جدایی افغانستان، سردار ذوالفقار خان سنگسری فرماندهی سپاه ایران را به عهده داشت و دو بار افغان‌ها را شکست داد. مرکز شهرستان کنونی مهدی‌شهر، در سال 1314ش دارای شهرداری شد. ناحیهٔ سنگسر تا قبل از شهریور ۱۳۲۰ش دارای فرمانداری نظامی بود که دودانگه و چهاردانگه و نقاط دیگری از شهرستان ساری جزء آن بوده‌ است. در جلد سوم فرهنگ جغرافیایی ایران که در سال ۱۳۲8ش چاپ شده‌، سنگسر به عنوان یکی از بخش‌های شهرستان سمنان آمده‌ است. در این دوره و تا پیش از سال 1340ش که سمنان به فرمانداری کل ارتقاء یافت، شهمیرزاد جزئی از استان دوم (استان مازندران) بود. در دهه‌های 1330 و 1340ش با رونق گرفتن مدرنیته و نتیجتاً گسترش شهرهای بزرگ، مردم منطقۀ سنگسر نیز چون بسیاری مناطق دیگر رو به مهاجرت آوردند؛ تا این‌که از میانۀ دهۀ 1350ش با راه‌اندازی چند کارخانه توسط هژبر یزدانی وضعیت روند رشد منفی جمعیتی آن معکوس شد. این وضعیت از اوایل دهۀ 1380ش و با آغاز ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد که به احداث شهرک‌های صنعتی در این منطقه همت گمارد، ادامه یافته است. بنا به مصوبهٔ شورای انقلاب اسلامی مورخ ۱۳۵۸/۱۱/۱۷ش نام سنگسر به مهدی‌شهر تغییر پیدا کرد.

آثار تاریخی

• محوطه تاریخی گورستان گندآب خرند مربوط به هزارۀ اول پ.م
• شیرقلعه مربوط به پیش از اسلام تا دوره‌های تاریخی پس از اسلام
• کاروانسرای خرند مربوط به دوره صفوی
• برج دیوخانه رودبارک مربوط به دوره‌های تاریخی پس از اسلام
• خانهٔ ابراهیم خان سالار افخم مربوط به دورۀ قاجار
• حمام رودبار مربوط به دوره صفوی
• امامزاده ابراهیم زیارت‌سر مربوط به دوره صفوی
• امامزاده سید تاج‌الدین مربوط به دوره سلجوقیان
• امامزاده قاسم مهدی‌شهر مربوط به دوره سلجوقیان - دوره ایلخانی

جاذبه‌های طبیعی

• غار دربند مهدی‌شهر
• منطقۀ حفاظت‌شدۀ پرور
• چشمۀ گل رودبار
• چشمه‌های آب معدنی و آب گرم
• ییلاقات رودبارک
• روستای هدف گردشگری چاشم

---