تنظیم دما

تنظیم دما (temperature regulation)

توانایی موجود زنده برای تنظیم دمای درونی بدن. جانورانی که برای تنظیم دمای خود به محیط متکی‌اند و بنابراین دمای بدنشان متغیر است، جانوران خونسرد نامیده می‌شوند. مارمولک از آن جمله است. جانورانی که دمای بدنشان به‌رغم دمای محیط ثابت است، خونگرم نامیده می‌شوند. پرندگان و پستانداران از آن جمله‌اند. دمای بدن این جانوران را هیپوتالاموس مغز تنظیم می‌کند. جانوران خونسرد برای تنظیم دما راه‌های رفتاری متفاوتی دارند. آن‌ها با حمام آفتاب یا لرزش خود را گرم می‌کنند یا با پناه‌گرفتن در سایۀ صخره‌ها یا شنا در آب خود را خنک نگه می‌دارند. در هوای سرد، سوخت‌وساز آن‌ها پایین می‌افتد و فعالیت‌شان کمتر می‌شود. خونگرم‌ها نیز با روش‌های رفتاری، مثل جست‌وجوی سایه یا آفتاب، و نیز با استفاده از فرآیندهای سوخت‌وسازی و فیزیکی دمای بدن خود را تنظیم می‌کنند. پوست نقش مهمی در تنظیم دما ایفا می‌کند، زیرا گرما با عرق خارج می‌شود و ضمن آن، آب تبخیر و بدن خنک می‌شود. گرما همچنین از خلال مویرگ‌های سطحی نزدیک پوست که پرخون می‌شوند و بر اثر تشعشع گرما از دست می‌دهند، دفع می‌شود. به همین ترتیب، با کم‌کردن جریان خون در مویرگ‌های سطحی، که موجب پریدگی رنگ پوست در هوای سرد می‌شود، می‌توان گرمای بدن را حفظ کرد. به‌علاوه، سیخ‌شدن موها در نزدیکی پوست گرما را حفظ می‌کند و جریانی از هوای عایق در موها، پرها یا پیه نیز گرما را حفظ می‌کند. جانوران خونگرم از راه لرزش و انقباضات غیرارادی ماهیچه‌ای گرما آزاد می‌کنند و با افزایش میزان سوخت‌وساز در کبد نیز گرما به‌دست می‌آورند.

---