مسجد جامع کاج
مسجد جامع کاج
از آثار برجستهٔ دورهٔ ایلخانی در حاشیهٔ زاینده‌رود است که در روستای کاج، واقع در حدود ۲۴ کیلومتری شرق اصفهان، قرار دارد. این اثر شاخص در تاریخ ۲۰ بهمن ۱۳۱۸ش با شمارهٔ ۳۲۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و همراه با مساجدی چون دشتی و اَزیران، نمونه‌ای گویا از الگوی مساجد منفرد گنبدخانه‌ای سدهٔ هشتم هجری در منطقهٔ اصفهان به‌شمار می‌رود.
کالبد این بنا به شیوهٔ گنبدخانه‌ای چهارگوش و تماماً با مصالح آجر برپا شده است. نقشهٔ مربع اتاق در بخش فوقانی به مدد گوشه‌سازی‌ها و هشت طاق نوک‌تیز، ابتدا به هشت‌ضلعی و سپس به دایره تبدیل شده تا قاعدهٔ گنبد بر آن استوار گردد. پوشش بنا گنبدی رفیع، آجری و نوک‌تیز است که تناسبات چشمگیری به حجم بیرونی و فضای درونی بخشیده است. محراب مسجد در جبههٔ جنوبی قرار گرفته و به‌صورت فرورفتگی عمیق مستطیل‌شکل با طاق نوک‌تیز درون قابی کشیده اجرا شده است. بر پایۀ اسناد تاریخی و شواهد بر جای‌مانده، این عمارت در گذشته دارای گلدسته‌ها و فضاهای الحاقی پیرامونی بوده که به مرور ایام تخریب شده و اثری از آن‌ها بر جای نمانده است.
از حیث آرایه‌ها، مسجد کاج تلفیقی سنجیده از آجرکاری و کاشی‌کاری معرق سدهٔ هشتم هجری را به نمایش می‌گذارد. نوارهای کتیبه‌ای از کاشی معرقِ لاجوردی و فیروزه‌ای به خط ثلث شیوا، همراه با رج‌چینی‌های ظریف آجری، بر شکوه گنبدخانه و درگاه‌های آن می‌افزاید و مهارت هنرمندان و کاشی‌تراشان عصر ایلخانی در حوزهٔ فرهنگی اصفهان را بازمی‌نماید.