مسجد علی نوش آباد
مسجد علی نوش‌آباد
از آثار تاریخی شاخص شهر نوش‌آباد در شهرستان آران و بیدگل است که در محله «توی ده» و در مجاورت مسجد جامع این شهر جای دارد. این بنا در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۷۹ش با شماره ۳۰۶۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. شواهد نشان می‌دهد که هسته اولیه بنا به دوره سلجوقی تعلق داشته و در سده‌های 7 و 8 8ق در دوره ایلخانی دستخوش دگرگونی‌ها و بازسازی‌های اساسی شده است؛ سپس در دوره قاجار و به سال ۱۳۰۲ق، با الحاق فضایی با جرزهای مربع‌شکل و سقفی کوتاه در جبهه جنوبی، وسعت یافت.
بنای مسجد در دو تراز همکف (شبستان زیرین) و طبقه فوقانی سازمان‌دهی شده است. شبستان زمستانی بنا فضایی به ابعاد ۱۶ در ۱۹ متر است که حدود ۱٫۲ متر از تراز معبر عمومی پایین‌تر قرار دارد. این فرورفتگی در خاک، متأثر از ویژگی‌های معماری بومی حاشیه کویر برای مهار نوسانات شدید حرارتی و نیز بالا آمدن تدریجی کف کوچه‌ها در گذر زمان بر اثر تجدید لایه‌های متوالی کاه‌گل بام‌ها شکل گرفته است. پوشش سقف این فضا با ارتفاع ۲٫۶ متر بر پایه‌های خشتی ستبر با مقطع ۱۲۰ در ۱۲۰ سانتی‌متر استوار است که سه ردیف دهلیز ممتد را پدید می‌آورند. طبقه فوقانی شامل یک ایوان و سه دهلیز جانبی بدون بازشوی مستقیم است که با بهره‌گیری از جریان باد در ارتفاع، نقشی تابستان‌نشین داشته و از طریق پلکانی در گوشه شمال غربی به بام متصل می‌شود.
بر فراز بام مسجد، مأذنه‌ای منفرد با قاعده هشت‌ضلعی، ارتفاع ۵٫۵ متر و قطر ۱٫۶ متر احداث شده که کف آن ۱٫۲ متر بالاتر از سطح بام قرار دارد. این مناره از پوشش گنبدی دوپوسته بهره می‌برد؛ پوشش درونی کروی و پوشش بیرونی آن مخروطی است. ساقه پایینی مناره با آجرکاری اجرا شده و در بخش فوقانی، گرداگرد چهار روزنه نورگیر، تزئینات آجر و کاشی معقلی با رنگ‌های فیروزه‌ای و لاجوردی خودنمایی می‌کند.
ارزشمندترین عنصر تاریخی و هنری مسجد، محراب گچ‌بری آن است که در سده‌های پیشین از جایگاه اصلی خود جدا شده و بر دیواره دهلیز ورودی نصب گردیده است. اگرچه کتیبه‌های این محراب فاقد تاریخ عددی مشخص هستند، اما اسلوب خطاطی و تزئینات گیاهی و هندسی آن تعلق به اواخر دوره سلجوقی تا عصر ایلخانی (سده‌های 6 تا 8ق) را تأیید می‌کند. این اثر از نظر ریزه‌کاری‌های گچ‌بری و کتیبه‌نگاری با آثاری چون محراب مسجد میر نطنز، مسجد میان‌ده قمصر و محراب ایلخانی مسجد جامع ساوه هم‌پیوند است و از حیث سیر تحول نقوش، در زمره نمونه‌های کهن‌تر این گروه ارزیابی می‌شود. حواشی و پیشانی محراب مزین به عبارات تهلیل و شهادتین به خط نسخ و فرازهایی از آیات سوره هود و آل عمران به خط ثلث بر زمینه‌ای از نقوش اسلیمی است؛ اگرچه بخش‌هایی از تزئینات پایینی آن بر اثر جریان سیلاب (۱۳۰۰ش) و مداخلات و تغییرات ساختمانی در سال‌های اخیر آسیب دیده است.