مناره ساربان
مناره ساربان
از یادمانهای شاخص معماری سلجوقی در اصفهان است که در بخش شمالی محله تاریخی جویباره، در محدوده تاریخی سکونت جامعه یهودیان شهر، قرار دارد. این بنا در گذشته در کنار مسجدی ساخته شده بود که امروزه اثری از آن برجای نمانده است. از اینرو، نام و کارکرد اولیه مناره را نمیتوان تنها بر پایه وضعیت کنونی آن ارزیابی کرد.
تاریخ دقیق ساخت مناره در کتیبههای آن ثبت نشده است. بااینحال، شیوه سازماندهی بدنه، نوع آجرکاری، کتیبههای کوفی و کاربرد کاشیهای فیروزهای، انتساب آن را به دوره سلجوقی تقویت میکند. تاریخ ساخت بنا در برخی منابع حدود سالهای ۵۲۵ تا ۵۵۰ق دانسته شده است؛ هرچند با توجه به نبود تاریخ صریح، این برآورد قطعی نیست.
مناره ساربان پیکرهای استوانهای و کشیده دارد که با آجر و ملات ساخته شده است. بدنه آن در چند بخش عمودی سازمان یافته و میان قسمتهای مختلف، نوارهای تزئینی و قرنیزهای برجسته قرار گرفتهاند. آجرچینی ساده در بخش پایینی، قاببندیهای هندسی و آجرکاری برجسته در بدنه میانی، و دو بخش تاجمانند در قسمت فوقانی، ترکیبی متنوع از فنون تزئینی معماری سلجوقی را پدید آوردهاند. در تاج نخست، مقرنسهای آجری همراه با کاشیهای فیروزهای دیده میشود و تاج دوم و تارک مناره نیز با آرایههای آجری تکمیل شدهاند.
سه کتیبه اصلی بنا با خط کوفی اجرا شدهاند. دو کتیبه با کاشیهای آبی یا فیروزهای بر زمینه آجری شکل گرفتهاند و مضامین مذهبی دارند. در یکی از آنها آیه ۳۳ سوره فصلت «وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِّمَّن دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ» آمده است. کتیبه سوم با خط کوفی بنایی و آجرهای تراشیده بر زمینه کاشیکاری ساخته شده و در آن از پیامبر اسلام و خلفای راشدین یاد شده است. همنشینی خط کوفی، آجر تراشیده و کاشی معرق، از ویژگیهای مهم مناره ساربان و نشانهای از تجربه پیشرفته سازندگان اصفهان در تلفیق سازه و تزئین بهشمار میرود.
ارتفاع مناره در منابع مختلف متفاوت گزارش شده است؛ در منابع فنی و ثبتی، بلندی آن حدود ۴۴ متر و قطر پایه آن نزدیک به ۴٫۲ متر ذکر شده است. پلکان داخلی بنا ۱۳۵ پله دارد و حول محور مرکزی مناره شکل گرفته است. وجود این راهپله، افزون بر فراهمکردن دسترسی به بخشهای بالایی، در شناخت شیوه ساخت و سازمان فضایی منارههای بلند دوره سلجوقی اهمیت دارد.
در بخش زیرین مناره، فضایی تهی وجود داشته که ظاهراً بهعنوان زیرزمین یا فضای وابسته به بنای مجاور استفاده میشده است. این فضا در سال ۱۳۲۴ش پر و مسدود شده است. همچنین درباره انحراف بدنه مناره از محور قائم گزارشهایی وجود دارد؛ بااینحال، میزان دقیق این انحراف و علت آن نیازمند بررسیهای فنی و مستندات سازهای است و نمیتوان همه ارقام و فرضیههای رایج را قطعی دانست.
مناره ساربان در ۱۵ آذر ۱۳۱۴ش با شماره ۲۳۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این بنا به سبب تناسبات کشیده، تنوع آرایههای آجری، کتیبههای کوفی و کاربرد مؤثر کاشی فیروزهای، یکی از نمونههای برجسته منارهسازی سلجوقی در اصفهان و سندی مهم برای مطالعه تحول هنر آجرکاری در معماری سدههای میانه ایران است.