بازار کاشان
بازار کاشان
یکی از برجستهترین و منسجمترین مجموعههای معماری و اقتصادی در بافت تاریخی شهرهای کویری ایران است که در امتداد محوری پیوسته و مسقف به طول تقریبی 3 کیلومتر، از میدان کمالالملک (بازار پانخل) تا محدوده دروازه دولت (بازار مسگرها) امتداد دارد. این اثر شاخص در تاریخ ۸ شهریور ۱۳۵۵ش با شماره ۱۲۸۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. اگرچه پیشینه حیات تجاری و مدنی این محور بر پایه شواهد مستندی چون کتیبههای دوره ایلخانی در زیارتگاه درب زنجیر (مورخ ۶۹۶ق)، محراب کهن مسجد میرعماد و وقفنامه آن (مورخ ۸۷۷ق)، و کتیبه پیش از صفوی سرای زغالیها و راسته ضرابخانه (مورخ ۸۸۸ق) دستکم به سدههای هفتم تا نهم هجری قمری بازمیگردد و در عصر صفوی به اوج اعتلای بازرگانی خود رسید، اما سیمای کالبدی و یکپارچه کنونی آن حاصل بازسازیهای گسترده، نوسازیها و الحاقات پس از زلزله ویرانگر سال ۱۱۹۲ق در عصر قاجار و بهویژه روزگار فتحعلیشاه و ناصرالدینشاه قاجار است.
ساختار این مجموعه بر پایهای نظامیافته از راستههای اصلی، بازارچهها و گذرهای تخصصی مفصلبندی شده که مهمترین آنها مشتمل بر بازارچههای پانخل، گذر نو، زرگرها، درب زنجیر، بزازها، میانچال، اورسیدوزها، قیصریه (بالابازار)، مسگرها، رنگرزها، کفشدوزها، خیاطها و راسته ضرابخانه است. این راستهها و گرهگاههای ارتباطی نهتنها بستر مبادلات کالا، بلکه کانون استقرار و همجواری طیف متنوعی از عناصر عامالمنفعه، مذهبی و تجاری درونبافتی بودهاند.
در بخش اماکن تجاری و تبادلات کلان اقتصادی، بازار کاشان مجموعهای از تیمچهها، سراها و کاروانسراهای تجاری را در خود جای داده است که از شاخصترین آنها میتوان به تیمچه و سرای امینالدوله (میانچال)، تیمچه و سرای بخشی، تیمچه صباغ، تیمچه بروجردیها، تیمچه ملک، تیمچه و سرای حاج سیدآقا، سرای شریفخان (کاروانسرای گمرک)، سرای غفارپور (کاروانسرای گبرها)، سرای نراقیها، سرای آبانبار، سرای زغالیها، کاروانسرای میرپنج، کاروانسرای آقا، سرای زرکشها، سرای چهارگوش، سرای بالابازار، سرای سازور، سرای سید محمدصادق، سرای قمیها و کاروانسرای نو اشاره کرد.
کارکرد مذهبی و مدنی بازار در طول این شبکه پیوسته از طریق استقرار مساجد و زیارتگاههای تاریخی تثبیت شده است که شاخصترین مساجد آن شامل مسجد میرعماد (مسجد سنگ/میدان)، مسجد سلطانی (امام)، مسجد میانچال، مسجد پانخل، مسجد گذر نو، مسجد درب زنجیر، مسجد ملااحمدی، مسجد کفشدوزها، مسجد تبریزیها و مسجد بالابازار میشود. همپیوند با این اماکن عبادی، بقاع متبرکه و زیارتگاههایی چون امامزاده ابوالحارث (زیارت درب زنجیر)، امامزاده سلیمان بن موسی الکاظم مشهور به شاهیلان در حد فاصل بازارچههای زرگرها و گذر نو و زیارتگاه شاهزاده قاسم در بازار پانخل حیات معنوی راستهها را تقویت کردهاند.
بهمنظور تأمین زیرساختهای زیستی، بهداشتی و خدمات رفاهی بازرگانان و ساکنان بافت، شبکه گستردهای از تأسیسات آبی و گرمابهها در دل بافت بازار انتظام یافته بود که حمام خان (عبدالرزاقخان)، حمام میرعماد و حمام گذر نو، در کنار آبانبارهای عظیمی چون آبانبار بالابازار (حاج سید حسین صباغ)، آبانبار میانچال و آبانبار گذر نو نمونههای اصیل آن را تشکیل میدهند. این پیوستگی کمنظیر میان راستههای دادوستد، بناهای مذهبی، باراندازهای بینشهری و تأسیسات عامالمنفعه، بازار کاشان را به یکی از کاملترین نمونههای بافتهای زنده و ساختارمند در تاریخ شهرسازی فلات مرکزی ایران بدل ساخته است.