مناره زیار
مناره زیار
در حدود ۳۰ کیلومتری شرق اصفهان، در نزدیکی روستای زیار و در ساحل جنوبی زایندهرود قرار دارد. این بنا در دشتی نسبتاً باز و در فاصلهای نزدیک به بستر رودخانه ساخته شده است؛ بهگونهای که از پیرامون خود، بهویژه از سوی شمال رودخانه، با مناره برسیان ارتباط بصری دارد. قرارگیری مناره در میان زمینهای کشاورزی و فقدان بناهای متراکم در پیرامون آن، سیمای آن را از بسیاری از منارههای تاریخی اصفهان متمایز میکند.
مناره زیار از نظر ویژگیهای معماری و تزئینی به دوره سلجوقی منسوب است؛ با این حال، تاریخ دقیق ساخت آن در کتیبههای موجود ذکر نشده است. بر پایهٔ بررسیهای تطبیقی سبکشناختی در آجرکاری، ترکیب کالبدی و شیوهٔ کتیبهنگاری، احداث آن به نیمهٔ دوم سدهٔ ششم تا اواخر سدهٔ هفتم هجری قمری (حدود سالهای ۵۵۰ تا ۶۸۸ق) تخمین زده میشود.
در گذشته مسجدی گنبددار در کنار مناره قرار داشته که از آن بنا امروزه اثری برجای نمانده است. مناره بر سکویی آجری و هشتضلعی استوار شده و بخش پایینی ساق آن نیز تا ارتفاعی چندمتری، نقشهای هشتضلعی دارد. بدنه از این قسمت به بعد به شکل استوانهای ادامه مییابد و در بالا، با کاهش تدریجی قطر، به بخشهای تاجمانند و در نهایت به کلاهکی مکعبشکل ختم میشود. ترکیب پایه هشتضلعی، ساق مدور و انتهای مکعبی، از ویژگیهای کمنظیر این بنا در میان منارههای تاریخی ایران است.
منارهٔ زیار در سه طبقه طراحی شده است. دو طبقهٔ نخست با پلکان داخلی و پیشآمدگیهای پیرامونی از یکدیگر تفکیک شدهاند، اما طبقهٔ بالایی فاقد پلکان مستقل است و بخش پایانی سازه را شکل میدهد. دسترسی به طبقات از طریق پلکان مارپیچ حول محور مرکزی فراهم میشود و روزنههایی باریک در بدنه برای تأمین نور و تهویه تعبیه شده است. ارتفاع بنا بسته به شیوهٔ اندازهگیری، حدود ۴۷ تا ۵۰ متر برآورد میشود.
آرایههای مناره بر پایهٔ هنر آجرکاری شکل گرفته و بدنهٔ آن به بخشهای افقی و قابهای تزیینی متعددی با نقوش هندسی و لوزی تقسیم شده است. در طبقهٔ دوم، افزون بر آجرکاری، تزئینات کاشیکاری با لعاب فیروزهای نیز بهکار رفته است. شاخصترین کتیبهٔ اثر در بخش فوقانی، با خط کوفی برجسته و کاشی فیروزهای بر زمینهٔ آجری اجرا شده و شامل آیهٔ ۳۳ سورهٔ فصّلت است:
«وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِّمَّن دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ»
بخشهایی از کتیبهها و قابهای تزئینی در طول زمان آسیب دیده یا از میان رفته است و خوانش کامل آنها همچنان میتواند اطلاعات بیشتری درباره تاریخ بنا و بانی احتمالی آن فراهم کند.
نام «زیار» در برخی روایتهای تاریخی با دوره فرمانروایی مرداویج زیاری، بنیانگذار سلسله زیاریان، مرتبط دانسته شده است. مرداویج در آغاز سده 4ق، اصفهان را مرکز حکومت خود قرار داد و در پیرامون زایندهرود بناهایی حکومتی و اقامتگاههایی ایجاد کرد. با وجود این، میان این پیشینه تاریخی و ساخت مناره کنونی رابطه مستقیم و اثباتشدهای وجود ندارد؛ زیرا ویژگیهای کالبدی مناره، آن را به دورهای چند قرن پس از حکومت مرداویج، یعنی عصر سلجوقی، نزدیکتر میکند.
مناره زیار به سبب برخورداری از 3 طبقه نسبتاً سالم، ترکیب کمسابقه پایه هشتضلعی، ساق استوانهای و کلاهک مکعبی، و نیز تنوع آجرکاری و کتیبههای فیروزهای، از آثار مهم معماری مناره در حوزه اصفهان است. این بنا همچنین نمونهای ارزشمند برای مطالعه ارتباط میان معماری مذهبی، نشانههای عمودی و سازمان فضایی سکونتگاههای پیرامون زایندهرود بهشمار میآید.