بقعه پیر بکران

بقعه پیربکران

در شهر پیربکران از توابع شهرستان فلاورجان در استان اصفهان واقع شده و از یادمان‌های شاخص معماری دوره ایلخانی در فلات مرکزی ایران به‌شمار می‌آید. این بنا که بر مزار محمد بن بکران، از عالمان و عارفان نیمه‌ دوم قرن ۷ق بنا شده است، افزون بر کارکرد مذهبی و مقبره‌ای، نمونه‌ای ممتاز از سبک معماری آذری و تحولات تزئینی در آن دوران است.

ساختمان مقبره از بخش‌هایی متعلق به زمان‌های متفاوت تشکیل شده است و همین امر، آن را به مجموعه‌ای قابل توجه از نظر تحول کالبدی بدل کرده است. امروزه در کتیبه‌های بنا تاریخ‌های ۷۰۳ و ۷۱۲ هجری قمری دیده می‌شود و در برخی پژوهش‌ها، از جمله گزارش دونالد ویلبر، به کشف قطعه‌کاشی‌ای با تاریخ ۶۹۸ هجری قمری نیز اشاره شده است. بر این اساس، به‌نظر می‌رسد که هسته آغازین بنا، یعنی گنبدخانه، قدیم‌ترین بخش مجموعه باشد؛ فضایی که احتمال داده شده در آغاز، مدرس یا محل تدریس پیر بکران بوده و سپس در پی تحولات بعدی، کارکرد آرامگاهی یافته است.

در روند گسترش بنا، ایوانی وسیع در برابر گنبدخانه احداث شد و پس از درگذشت محمد بن بکران، او را در شاه‌نشین همین ایوان به خاک سپردند. با ایجاد دیواری در بخش جلویی، این قسمت به فضایی بسته و آرامگاهی تبدیل شد. این تغییر، از یک‌سو بازتابی از دگرگونی کارکرد بنا از فضای آموزشی و خلوت‌نشینی به مقبره است و از سوی دیگر، چگونگی شکل‌گیری تدریجی مجموعه را نشان می‌دهد.

سازمان فضایی بقعه شامل گنبدخانه، ایوان، فضای آرامگاه و اتاق‌های جانبی است. شاخص‌ترین بخش بنا، ایوان مرتفع آن است که در ترکیب با تزئینات گچ‌بری، از نمونه‌های برجسته معماری ایلخانی در منطقه به‌شمار می‌رود. بر دیوارهای ایوان و شاه‌نشین آن، گچ‌بری‌های ارزشمندی با نقوش گیاهی و کتیبه‌هایی به خط کوفی دیده می‌شود. همچنین در دیوار جلویی ایوان، محرابی بزرگ و نفیس با تزیینات گچ‌بری قرار دارد که از مهم‌ترین عناصر هنری مجموعه محسوب می‌شود. بنا علاوه بر گچ‌بری، دارای تزیینات کاشی‌کاری نیز بوده است که در کنار آجرکاری، بر غنای بصری آن افزوده است.

این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره ۱۰۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. بقعه پیربکران از حیث تاریخ معماری، تزیینات گچی و نیز پیوند میان کارکرد آموزشی، عرفانی و آرامگاهی، از بناهای مهم اصفهان در مطالعه معماری مذهبی ایران به‌شمار می‌آید. نیز ← استرخاتون، آرامگاه

---