مسجد ایلچی
مسجد ایلچی
از آثار شاخص و ارزشمند دوره صفوی در اصفهان است که در محدوده چهارراه شکرشکن و در ابتدای خیابان احمدآباد جای دارد. این اثر تاریخی به سبب اهمیت والای معماری و آرایه‌های اصیل خود، در تاریخ ۱۲ اسفند ۱۳۱۵ش با شماره ثبت ۲۷۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بنای مسجد در دوران پادشاهی شاه سلیمان صفوی در بازه سال‌های ۱۰۹۳ تا ۱۰۹۷ق شکل گرفته است. وجه تسمیه این بنا به ایلچی، به نام بانی آن یعنی حکیم نظام‌الدین محمد ایلچی (معروف به حکیم‌الملک محمد ایلچی) بازمی‌گردد که از درباریان و صاحب‌منصبان نامدار آن روزگار به شمار می‌رفت؛ براساس روایات تاریخی، این مکان به همت دختر نیکوکار وی و با مباشرت شخصی به نام خواجه سعادت احداث شد. همچنین در تزئینات مقرنس سردر ورودی و بالای سکوها، نام معمار و سازنده بنا با عنوان «محمدعلی بن استاد علی‌بیک» با خط بنایی ثبت شده است.
این مسجد اگرچه دارای مقیاسی محلی با صحنی نسبتا کوچک است، اما به لحاظ تنوع تزئینات و به ویژه غنای کتیبه‌نگاری و خطوط بنایی (معقلی) در زمره بناهای کم‌نظیر اواخر عصر صفوی شناخته می‌شود. بر کتیبه سردر ورودی مسجد، عباراتی به خط ثلث بر کاشی خشتی با تاریخ ۱۰۹۷ق دیده می‌شود که به قلم خوشنویس نامی، محمدمحسن امامی، کتابت شده است. در بخش‌های مختلف نما، مقرنس‌ها، ایوان بزرگ جنوبی و پیرامون محراب نیز کتیبه‌هایی با خط بنایی چشم‌نواز با تاریخ ۱۰۹۳ق به چشم می‌خورند. محراب اصلی واقع در ایوان جنوبی با کاشی‌های لاجوردی نفیس و آیاتی از کلام‌الله مجید به خط ثلث سفید مزین شده که تاریخ ۱۰۹۴ق و امضای خوشنویس بر آن نقش بسته است. افزون بر این، در ایوان کوچک مسجد محراب دیگری با تزئینات کاشی لاجوردی وجود دارد که آیه ۴۵ سوره عنکبوت با خط ثلث سفید بر آن نگاشته شده است. مسجد ایلچی با حفظ کتیبه‌های تاریخی و ظرافت‌های ساختاری خود، شاهدی گویا از اوج مهارت کتیبه‌نگاران و کاشی‌کاران مکتب اصفهان در واپسین دهه‌های سده 11ق است.