مناره و مسجد گار
مناره و مسجد گار
(در گویش محلی: جار) مجموعه تاریخی مناره و مسجد جامع گار در روستای گار، واقع در دهستان براآن جنوبی و در فاصله ۲۲ کیلومتری جنوب شرقی اصفهان، در کرانه جنوبی زایندهرود جای دارد. این اثر در تاریخ ۱۲ اسفند ۱۳۱۵ش با شماره ۲۷۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این مجموعه نمایانگر دو دوره برجسته از معماری اسلامی ایران است: منارهای کهن از روزگار سلجوقیان و بقایای مسجد و گنبدخانهای از عصر ایلخانان.
کتیبه کوفی آجری در بخش هشتضلعی پایین مناره نشان میدهد که این سازه در سال ۵۱۵ق (۱۱۲۱م) و به دستور ابوالقاسم بن احمد، ملقب به سیدالرؤسا، ساخته شده است. پایه اصلی مناره از سنگ و با مقطع مربع اجرا شده که کمی بالاتر به شکل هشتضلعی تغییر میکند و سپس بدنه استوانهای و آجری روی آن قرار میگیرد. ارتفاع امروزی این مناره حدود ۲۱ متر است و قطر بخش پایینی آن به ۵/۵ متر میرسد که با شیبی ملایم تا بالاترین نقطه باریکتر میشود. در میانه بدنه، تزئینات آجرکاری هندسی به همراه عبارت «الملک لله» با خط بنایی روی طرحی شطرنجی دیده میشود و در قسمتهای بالاتر نیز کتیبهای با خط کوفی شامل آیات پایانی سوره حج قرار دارد. یکی از ویژگیهای شاخص مهندسی در این مناره، طراحی دو درگاه ورودی مستقل در جهتهای شرق و غرب و اجرای دو رشته پله جداگانه در فضای داخلی است که رفتوآمد همزمان دو مسیر را بدون تداخل ممکن میکرده است.
مسجد جامع گار در مجاورت مناره و به فاصله اندکی در جنوب آن قرار دارد. پژوهشهای معماری، بهویژه بررسیهای دانلد ویلبر، نشان میدهد که این مسجد در دوران ایلخانی (حدود سال ۶۶۰ق) در کنار مناره پیشین سلجوقی بنا شده است. بقایای برجامانده شامل پیهای ساختمانی، دیوارهای پیرامونی و شبستان گنبدداری است که محراب آن در گذشته دارای آرایههای گچبریِ پرکار، کتیبههای ثلث متضمن آیةالکرسی و آیات سوره ملک، و الواحی گچی با نام بانیان و تاریخ رمضان ۶۶۰ق بوده است. عدم اتصال سازهای میان ساقه مناره و دیوارهای گنبدخانه، گواهی روشن بر الحاق مسجد ایلخانی به سازه مناره سلجوقی در دو دوره تاریخی متفاوت است.
امروزه بخشهای عمدهای از سازه مسجد و گنبدخانه فروریخته و محراب نفیس آن دچار آسیبهای جدی شده است؛ با این حال، مناره ۵۱۵ق همچنان بهعنوان یکی از کهنترین و سالمترین نمونههای هنر آجرکاری و کتیبهنگاری سلجوقی در حوزه زایندهرود بر جای مانده است.