گراش
گراش (Gerash)
شهری در استان فارس، مرکز اداری شهرستان گراش. با ارتفاعی حدود ۹۰۵متر، در دشتی در ۲۵۵کیلومتری جنوب شرقی شیراز و ۱۹کیلومتری غرب لار، سر راه لار به اِوَز و فیروزآباد، قرار دارد. اقلیم این شهر گرم و خشک و جمعیت آن 34,469نفر است (1395ش). بیش از 20 اثر تاریخیِ شهرستان کراش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده که بیشتر آنها در شهر گراش قرار دارند. از آن جمله: قلعهٔ گراش یا همایوندژ مربوط به پیش از اسلام تا پیش از دورۀ معاصر (1382ش)؛ بَئْرِ گال مربوط به دورهٔ ساسانی در حومهٔ جنوب غربی شهر گراش (1395ش)؛ مسجد آخوند گراش مربوط به دورۀ صفویه (1384ش)؛ هفتبرکهٔ گراش (مجموعۀ هفت آبانبار) مربوط به دورۀ قاجار (1355ش)؛ برکهٔ کَل یا گنجالبحر (آبانبار) مربوط به دورهٔ قاجار (1379ش)؛ برکهٔ حاج اسدالله یا برکهٔ کشکول (آبانبار) مربوط به دورۀ قاجار (1379ش)؛ مسجد جامع گراش مربوط به دورۀ قاجار یا پیش از آن (1384ش).
تاریخچه
در ریشهشناسی نام گراش نظرات گوناگونی طرح شده که هیچکدام به طور قطع مورد تأیید نیست. بنای اولیه شهر گراش حول همایوندژ (قلعۀ گراش) شکل گرفته است که در بالای کوه کلات قرار دارد. این قلعه به صورت متناوب مرکز حکومتهای نیمهخودمختار بوده که با نام حکام لارستان و بنادر شناخته میشدهاند. تپۀ باستانی بئر گال یکی از آثار به جا مانده از پیشاتاریخ در گراش است که در حومۀ جنوب غربی شهر قرار دارد. در واقع بئر گال را میتوان یکی از مراکز جمعیتی گذشتۀ گراش دانست. کارشناسان باستانشناسی دیرینگی این تپه را 4هزار سال تخمین زدهاند. کشف برخی از اشیای سنگی، خشتی و سفالی در محوطۀ این تپه، نشان از قدمت بالای آن دارد. کاوش برخی محوطههای تاریخی منطقه نشاندهندهٔ رونق سفالگری گراش در دوران اشکانیان است. وجود آثاری مانند سد تنگآب در جنوب غربی گراش، مؤید رونق کشاورزی گراش در دورهٔ ساسانیان میباشد. ساختوسازهایی از جنس سنگ و ملات گچ در تپۀ باستانی بئر گال، که بر روی سازههای خشتی پیشاتاریخ بنا شده و بنا بر گزارش کارشناسان سازمان میراث فرهنگی، مربوط بۀ دوره ساسانی میباشد، بیانگر بخشی دیگر از حیات تاریخی گراش در آن دوران است. اتفاقات تاریخی منطقۀ گراش در سدههای ابتدایی و میانی اسلامی با نام قلعهها و مناطق پیرامونی شهر کنونی گراش قابل بررسی است. با روی کار آمدن حکومت صفویه و تقویت قلعههای نظامی منطقه، نقش قلعۀ گراش از ابتدای سدۀ 10ق تا پایان دوران قاجاریه به صورت چشمگیری اهمیت پیدا کرد؛ به طوری که در این ۴۰۰سال، نام تمامی حاکمان گراش در کتابهای تاریخی به صورت مشروح ذکر شده است. پس از تسخیر لار توسط اللهوردی خان، وی حاکم گراش را برکنار کرده و پسرش را به حکومت برمیگزیند. ساخت مساجد جامع و آخوند، مرمت سد تنگآب، احداث کاروانسراهای متعدد و فعالیتهای پرورش و صادرات شتر و اسب به هندوستان از جمله مهمترین نشانههای رونق تجاری و بازرگانی گراش، همزمان با حکومت صفویان است. در برخی از سفرنامههایی که در دوران قاجاریه نوشته شده نام گراش به چشم میخورد. زینالعابدین شیروانی در بستانالسیاحه گراش را دارای ۷۰۰ باب خانه و مردم آن را شیعه معرفی میکند. همچنین محمدحسن اعتمادالسلطنه در مرآتالبلدان به گراش اشارههایی کرده است. آخرین حاکم مستقل لارستان که زادانخان گراشی نام داشت ضمن مبارزاتی که در منطقه علیه حکومت مرکزی، رضاشاه، صورت گرفت و در سال ۱۳۰۹ش در جنگ قلعۀ گراش از نیروهای دولتی شکست خورده و به تهران منتقل شد. بعدها و با تأسیس شهرداری گراش در سال ۱۳۴۴ش، پسر زادانخان (اللهقلیخان مقتدری) به عنوان نخستین شهردار گراش انتخاب شد. گراش در تقسیمات جدید کشوری (از دورۀ رضاشاه) تا سال 1388ش تابع شهرستان لار/ لارستان بوده است. بخش گراش در تاریخ ۱۵ آذرماه ۱۳۷۳ش با مرکزیت شهر گراش در تابعیت شهرستان لار ایجاد و تأسیس شد. وقایع شهرستان شدن گراش در ۱۱ بهمن ۱۳۸۸ش تا بیش از یکسال با چالشهایی در منطقۀ جنوب فارس همراه بود. در مصوبۀ اولیه، اوز و بیرم بخشهایی از شهرستان گراش بود، اما با ایجاد تغییراتی در مرداد ۱۳۸۹ش اوز و بیرم دوباره به لارستان ملحق و بخش ارد تشکیل شد. بعد از ده سال، در ۱۰ مهرماه ۱۳۹۸ش، بخش اوز نیز به شهرستان ارتقا پیدا کرد.