مسجد جامع (نطنز)
مسجد جامع (نَطَنز)
مجموعه تاریخی مسجد جامع نطنز که در محله قصبه این شهر قرار دارد، در تاریخ ۱۸ تیر ۱۳۱۱ش با شماره ۱۸۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. هسته بنیادین و کهن‌ترین بخش این مجموعه، گنبدخانه منفرد آن است؛ گنبدخانه‌ای خشتی و آجری که با کشف کتیبه‌ای کوفی به تاریخ ۳۸۹ق بر گوشواره ضلع شرقی‌اش، قدمت آن به دوره آل‌بویه و سده 4ق می‌رسد. این گنبدخانه تا سده 8ق ساختاری مستقل داشت، اما در عهد ایلخانان مغول و در فاصله سال‌های ۷۰۴ تا ۷۲۵ق، با اجرای طرح توسعه‌ای بزرگ به دست زین‌الدین خلیفه بن حسین بن علی ماستری از صاحب‌منصبان دربار اولجایتو و به معماری ابراهیم بن اسماعیل بنّاء اصفهانی، به مسجدی چهارایوانی بدل شد و با ابنیه پیرامونی ترکیب گردید.
صحن این مسجد طرحی مربع‌شکل دارد و چهار ایوان در میانه اضلاع آن جای گرفته‌اند. این ایوان‌ها و دهلیزهای پیرامونی، محورهای ارتباطی فضاهای کهن و جدید را شکل داده‌اند. در ایوان‌های مجموعه، از جمله ایوان شمالی، کتیبه‌های تاریخی متعددی به خط ثلث بر زمینه لاجوردی از سده‌های ۸ تا ۱۳ق به چشم می‌خورد که مواردی از مرمت‌ها و الحاقات دوران صفوی و قاجار را نشان می‌دهند؛ از جمله کتیبه‌ای مورخ ۱۳۲۶ق مربوط به دوران قاجار که بر پوشش بخش‌هایی از این فضاها افزوده شد.
در جوار جبهه غربی و جنوب‌غربی مسجد، بقعه و خانقاه شیخ نورالدین عبدالصمد نطنزی (اصفهانی)، عارف سده 8ق، احداث شده است. مقبره شیخ عبدالصمد ساختمانی است با گنبد رک هرمی و هشت‌ترک که نمای خارجی آن با کاشی‌های فیروزه‌ای آراسته شده است. کار ساخت این بقعه بر اساس شواهد مکتوب در سال ۷۰۷ق به فرجام رسید. پوشش درونی این آرامگاه با شاهکاری از مقرنس‌های گچ‌بریِ مطبق تزئین یافته و کتیبه‌های گچ‌بری برجسته‌ای گرداگرد آن دیده می‌شود. همچنین ضریح منبت‌کاری نفیسی که تاریخ ۱۰۶۴ق دارد، نشان‌دهنده استمرار توجه به این مزار در عصر صفوی است؛ هرچند محراب زرین‌فام این آرامگاه در اواخر عهد قاجار از جای کنده و بعدها به موزه ویکتوریا و آلبرت منتقل شد.
از عمارت خانقاه که در فاصله سال‌های ۷۱۶ تا ۷۱۷ق در غرب مجموعه بنا شده بود، امروزه تنها سردر رفیع آن بر جای مانده است؛ بنای اصلی خانقاه در طول زمان آسیب دید و فروریخت، تا آنکه در سال ۱۳۳۴ش بر جای ویرانه‌های آن شبستانی جدید احداث گردید. سردر باقی‌مانده خانقاه یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های هنر دوره ایلخانی است که نمایی با کاشی‌کاری معرق، تلفیق آجر و سفال، نقوش اسلیمی و کتیبه‌های قرآنی به خط ثلث به تاریخ ۷۱۶ق دارد.
در میان سردر خانقاه و ورودی اصلی مسجد، مناره‌ای بلندقامت جای دارد که ارتفاع آن نزدیک به ۳۷ متر و دارای ۱۱۸ پله مارپیچ است. کتیبه گرد مناره تاریخ اتمام ساخت آن را در سال ۷۲۵ق نشان می‌دهد؛ این مناره با تزئینات آجرکاری و کتیبه‌های فیروزه‌ای ساخته شده و کاشی‌های بخش فوقانی و کتیبه‌های آن در سال ۱۳۵۶ش مورد مرمت و استحکام‌بخشی قرار گرفته است. جریان آب قنات کهن قصبه نیز که از لایه‌های زیرین و پایاب این مجموعه عبور می‌کند، نقشی اساسی در سامان‌دهی وضوخانه و شکل‌گیری الگوی استقرار بنا در بافت سنتی نطنز داشته است.