مسجد سید
مسجد سید
یکی از باشکوه‌ترین و وسیع‌ترین مجموعه‌های مذهبی دوره قاجار در اصفهان است که در محله تاریخی بیدآباد و در امتداد خیابان مسجد سید قرار دارد. این اثر در تاریخ ۳۰ خرداد ۱۳۲۴ش با شماره ثبت ۳۸۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. عرصه این مجموعه در اصل در اواخر عصر صفوی توسط فتحعلی‌خان اعتمادالدوله، وزیر شاه سلطان حسین، برای ساخت مسجدی جامع خریداری شد؛ اما با وقوع شورش افغان‌ها و سقوط اصفهان، طرح ساخت مسکوت ماند. دهه‌ها بعد، در دوران پادشاهی فتحعلی‌شاه قاجار، آیت‌الله شفتی، معروف به «حجت‌الاسلام مطلق» این زمین را احیا و عملیات اجرایی این بنای عظیم را آغاز نمود. هرچند پادشاهان قاجار خواستار مشارکت مالی در احداث آن بودند، اما سید شفتی با استقلال مالی خویش بنا را پیش برد. پس از درگذشت او در سال ۱۲۶۰ق، روند ساخت و اجرای تزئینات توسط فرزندش حاج سید اسدالله (سید ثانی) و سپس نواده‌اش حاج سید محمدباقر ثانی تداوم یافت و در مجموع، سامان‌یابی و تکمیل بخش‌های تزئینی آن بیش از ۱۳۰ سال زمان برد.
نقشه مجموعه در زمینی مستطیل‌شکل به مساحت ۸۰۷۵ مترمربع (ابعاد تقریبی ۸۵ در ۹۸ متر) با الگوی چهارایوانی سامان یافته است. ساختار بنا دربرگیرنده صحنی وسیع، گنبدخانه، سه ایوان، دو شبستان بزرگ ستون‌دار (چهلستون)، دو مهتابی، آرامگاه خانوادگی، تالار تدریس و بیش از ۴۵ حجره در دو طبقه برای اقامت طلاب علوم دینی است. یکی از ویژگی‌های این مسجد، فقدان مناره‌های مرسوم است که به‌جای آن گلدسته‌ها و بر فراز ایوان جنوبی، یک برج ساعت کاشی‌کاری‌شده تعبیه شده است. راه‌های دسترسی به مجموعه از طریق چهار درگاه در اضلاع شمالی، جنوب‌شرقی و جنوب‌غربی فراهم می‌آید که نقش پیونددهنده محلات همجوار با فضای مسجد را ایفا می‌کنند. تالار تدریس حجت‌الاسلام شفتی در جبهه غربی که در اصطلاح محلی به چهلستون غربی نیز شهرت دارد، بر ۹ ستون چوبی استوار است و از شاهکارهای درودگری، ارسی‌سازی و درهای مشبک آن دوره به‌شمار می‌رود.
تزئینات کاشی‌کاری خشتی و هفت‌رنگ مسجد سید اوج هنر کاشی‌سازی عصر قاجار در مکتب اصفهان را به نمایش می‌گذارد. در این نقوش، کاربرد رنگ قرمز تند و لاکی در کنار لعاب‌های سنتی لاجوردی و فیروزه‌ای در نگاره‌های گل و بوته، گلدان‌ها، مناظر و خطوط بنایی جلوه‌ای یگانه یافته است. پخت و اجرای این آثار حاصل مهارت استادان نامداری چون استاد اسماعیل کاشی‌پز، آقاجان کاشی‌پز، استاد معصوم و استاد حسن بن علی بوده و تراشاره‌ها و ازاره‌های سنگی را حجارانی چون استاد حسن بن حسینعلی و حاجی اسماعیل اجرا کرده‌اند. آرامگاه سید شفتی نیز در گوشه شمال‌شرقی صحن با گنبدخانه‌ای مزین به کاشی‌کاری، مقرنس، آینه‌کاری و نقاشی قرار دارد و ضریح فولادی طلاکوب آن به همت هنرمندانی چون استاد رمضان طلاکوب اصفهانی، حاجی غلامعلی و استاد یدالله در سال ۱۳۲۲ق شکل گرفته است.
کتیبه‌های گسترده مسجد، بازه زمانی میان سال‌های ۱۲۴۹ تا ۱۳۷۰ق را پوشش می‌دهند و نشان از تکمیل مرحله‌به‌مرحله بنا دارند. کتیبه‌های ایوان و گنبد جنوبی تاریخ‌های ۱۲۵۵ تا ۱۲۹۹ق و محراب سال‌های ۱۲۵۹ تا ۱۲۹۷ق را منعکس می‌کنند؛ در حالی که کتیبه‌های ایوان‌های شمالی و غربی تا میانه سده 14ق امتداد می‌یابند. این کتیبه‌ها توسط خطاطان برجسته‌ای چون محمدباقر شریف شرامیان، اسدالله رجالی، عبدالجواد، کهرنگی و حبیب‌الله فضائلی تحریر شده‌اند. بنای مسجد در طول تاریخ با حوادث گوناگونی روبه‌رو بوده است؛ ازجمله آسیب‌های وارد بر تزئینات آن در جریان حملات هوایی جنگ ایران و عراق که بازسازی شد. در دهه‌های اخیر نیز این اثر کم‌نظیر قاجاری با چالش‌های آسیب‌شناختی ناشی از نشست زمین در دشت اصفهان، ترک‌خوردگی طاق‌ها و گچ‌بری‌ها و ریزش موضعی کاشی‌های گنبد روبه‌رو بوده که اقدامات مستمر حفاظتی و پایدارسازی مهندسی را ضروری ساخته است.