میدان نقش جهان
میدان نقشجهان
| میدان نقشجهان | |
|---|---|
| نام | میدان نقشجهان |
| موقعیت | اصفهان |
| کاربری | میدان |
| زمان ساخت | دوره شاهعباس اول صفوی |
مرکز طرح شهرسازی و معماریِ اصفهان، که شاهعباس اول صفوی احداث کرد. پیش از شکلگیری کالبد کنونی در عصر صفوی، در این محدوده باغی کهن به همین نام و احتمالاً بقایایی از میدانهای حکومتی دورههای پیشین وجود داشته است؛ اما با انتقال پایتخت صفویان از قزوین به اصفهان، ساماندهی نوین این فضا به ستون فقرات طرح توسعه شهری اصفهان نوین مبدل شد.
تاریخ احداث میدان نقش جهان را آر دی مک چسنی[۱] سالهای ۹۹۹ تا ۱۰۰۴ق، و اوژِینیو گالدیِری[۲] ۱۰۰۹ تا ۱۰۱۴ق میدانند. در آن زمان، میدان جدارهایی یکطبقه داشت؛ این جدار، رواقی با دکانهایی در یک سو بود. در مرحلۀ بعد، حدود ۱۰۰۹ق یا پس از آن، میدان حدود ۴هزار مترمربع کوچکتر شد؛ زیرا یک ردیف دکان در کنار میدان احداث گردید. بدین ترتیب، رواق پیرامون میدان به بازاری مبدل شد که میدان را احاطه کرده است. درنتیجه، ابعاد میدان به ۱۵۹متر در ۵۲۴متر تقلیل یافت، و جدارههای اطراف آن دوطبقه شد. ساماندهی آب نیز بخش مهمی از طرح این فضا را تشکیل میداد؛ بهطوریکه جویی سنگچین با آب زایندهرود دورتادور میدان و از پیشگاه دکانها گذر میکرد و در کنار درختان سایهگستر چنار، به تلطیف هوای محوطه، طراوت بازار و پاکیزگی تردد کاروانها و چهارپایان کمک میرساند.
بناهای اصلی مجموعۀ شاهعباسی که بر گرد میدان احداث شده، به آن نقشی سیاسی، اقتصادی، و مذهبی داده است عبارتانداز سردر بازار قیصریه در شمال، کاخ عالیقاپو در غرب، مسجد امام در جنوب، و مسجد شیخ لطفالله در شرق میدان. ترکیب فضایی این چهار عنصر شاخص، بازتابی عینی و سنجیده از ارکان اداره کشور در دیدگاه شاهعباس صفوی به شمار میرود. مسجد جامع عباسی یا مسجد امام، بهمنزله کانون آیینهای همگانی و تجلی مذهب رسمی در جنوب قرار گرفت و معمار هنرمند آن، استاد علیاکبر اصفهانی، با چرخش ماهرانه صحن و گنبدخانه نسبت به مدخل میدان، جهت قبله را بدون برهمزدن توازن هندسی جدارها تنظیم کرد. در سوی شرق، مسجد شیخ لطفالله با گنبد نخودیرنگ کمنظیر خود بهعنوان مکتبخانه و مسجد اختصاصی خاندان دربار برپا شد. سردر قیصریه در جبهه شمالی، نقش حلقه اتصال میدان به شاهراه دادوستد و شبکه وسیع بازار کهن اصفهان را بر عهده گرفت و کاخ عالیقاپو در میانه ضلع غربی، نماد اقتدار دیوانی و مقر هدایت دولت صفوی بود که تالار ستوندار آن جایگاه نظارت شخص شاه بر رویدادهای میدان به شمار میرفت.
علاوه بر کارکردهای آیینی و بازرگانی، میدان نقشجهان فضایی گسترده برای نمایشهای عمومی، رژههای نظامی، آتشبازیهای شبانه در جشنها و بازیهای سنتی سوارهنظام مانند چوگان و تیراندازی به هدف بود. هنوز هم تیرها و دروازههای سنگی بازی چوگان در دو انتهای شمالی و جنوبی میدان، شاهدی کالبدی از کهنترین میدان استاندارد چوگان در جهان به شمار میروند. میدان نقشجهان به سبب ارزشهای استثنایی معماری و شهرسازی، در تاریخ پانزدهم دیماه ۱۳۱۳ش در سیاهه آثار ملی ایران ثبت شد و در سال ۱۳۵۸ش برابر با ۱۹۷۹م نیز بهعنوان یکی از نخستین مواریث تاریخی ایران، در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.