مهرستان، شهرستان
| مهرستان، شهرستان | |
|---|---|
| استان | سیستان و بلوچستان |
| بخش | مرکزی، آشار، بیرک |
| نام دیگر | زابلی (نام قدیم) |
| جمعیت | 70,579نفر (1395ش) |
| موقعیت | نواحی شرقِ جنوبی ایران و مناطق شرقی استان سیستان و بلوچستان |
| نوع اقلیم | گرم و نیمهخشک |
| ارتفاع از سطح دریا | حدود 1,260متر (مرکز شهرستان) |
| تولیدات و صنایع مهم | کشاورزی؛ انواع خرما |
| برخی بناهای مهم | قلعۀ زابلی (مهرستان) |
| نام لاتین | Mehrestan |
| شهر ها و آبادی های مهم | مهرستان و آشار |
مهرستان، شهرستان (County) Mehrestan
واقع در نواحی شرقِ جنوبی ایران و مناطق شرقی استان سیستان و بلوچستان، با مرکزیت اداری شهر مهرستان (زابلی سابق). متشکل است از 3 بخش، 6 دهستان (با نزدیک به 260 روستا)، و 2 شهر: بخش مرکزی (متشمل بر دهستانهای زابلی و دهی) با مرکزیت شهر مهرستان؛ بخش آشار (مشتمل بر دهستانهای آشار و ایرافشان) با مرکزیت شهر آشار؛ بخش بیرک (مشتمل بر دهستانهای بیرک و بیرک شرقی) با مرکزیت روستای چاهوک. مهرستان در دورههای تاریخی دور و از هزارههای پیش از میلاد زیستگاه جوامع انسانی و از همان دوران مشتمل بر روستاهای کوچک و بزرگ بوده است. این منطقه در دورههای پس از اسلام بخش کوچکی از ناحیۀ تاریخی و بعدتر ایالت مکران بوده. در زمان حمله و چپاول مغولان، شماری از مردمان این منطقه که از طوایف بلوچند به بلوچستان پاکستان مهاجرت کردند. در دورۀ قاجار این منطقه که بر سر راه بازرگانی بمپور به خاران (بلوچستان پاکستان) قرار داشته، نقش مهمی پیدا کرد. در سال 1902م به دنبال کاهش قدرت قاجارها در بلوچستان، انگلیسیها تصمیم گرفتند نظارت بر اوضاع بلوچستان را شدت بخشند. بنابراین به بهانۀ حملۀ سرداران بلوچ به بلوچستانِ تحتالحمایۀ انگلیسیها عملیاتی در بلوچستان انجام دادند و اردوگاههایی در برخی از مناطق بلوچستان که دارای اهمیت نظامی بیشتری بود برپا کردند. با حضور انگلیسیها مقرر شد که قلعۀ مهگاس که حاکمنشین منطقه بوده تخریب شود. آبادی پیرامون این قلعه در زمان پهلوی اول به زابلی تغییر نام پیدا کرد. زابلی در اولین تقسیمات کشوری ایران جزو شهرستان خاش، و از سال 1326ش و پس از تشکیل شهرستان سراوان از توابع شهرستان اخیر بود. روستای زابلی در سال 1378ش به شهر ارتقاء یافت، در سال 1387ش براساس مصوبۀ هیأت دولت مناطقی از شهرستانهای سراوان، سرباز و ایرانشهر از آنها جدا شده و شهرستان زابلی از مجموع آنها ایجاد گردید. در سال ۱۳۹۰ش با تصویب هیأت وزیران نام زابلی به مهرستان تغییر یافت. در ۲۷ دی 1396ش روستای آشار به صورت رسمی به شهر ارتقاء یافت.
براساس سرشماری سراسری سال 1395ش جمعیت شهرستان مهرستان 70,579نفر است؛ طبق اطلاعات مرکز آمار ایران و براساس سرشماری مذکور، نزدیک به 23درصد جمعیت شهرستان شهرنشین و باقی روستاییان و کپرنشینان بودهاند. مردم مهرستان از اقوام بلوچ و سنی حنفیمذهبند. شغل آنها کشاورزی و دامداری، و محصولاتشان انواع خرما، جو، گندم، انگور، یونجه، ذرت، انار، برنج، پیاز، سبزیجات برگی، گیاهان دارویی، سیر و محصولات گلخانهای است. سوزندوزی، سکهدوزی و حصیربافی در میان زنان شهرستان رونق دارد. مهرستان در شرق به شهرستان سیب و سوران، در جنوب به شهرستان راسک، در غرب به شهرستانهای سرباز و ایرانشهر، و در شمال به شهرستان خاش محدود شده است.
شهرستان مهرستان با 6,419کیلومترمربع وسعت و حدود 1,260متر ارتفاع از سطح دریا (در مرکز شهرستان)، دارای آب و هوای گرم و نیمهخشک است. بلندترین ارتفاعات این شهرستان، رشتهکوه بیرک است که از مرکز مهرستان شروع شده و پس از گذشتن از شهرستان خاش و اتصال به کوههای تفتان، زاهدان و بیرجند به کوههای بینالود در استان خراسان رضوی متصل میشود. کوهستان بیرک دارای آب و هوای مطبوع و معتدل و شامل یک رشتهکوه باریک با دشتهایی در حاشیه است که از کوهها و تپهماهورهای اطراف کاملاً متمایز شده. این کوهستان دارای جاذبههای گردشگری و کوهنوردی فراوانی همچون آبشارهای حشانی، تاجانی، گیشتوک و درههای ماهانی، رضی و گتی است. وجود غارهای طبیعی با طول بیش از 100متر و انواع معادن از قبیل آهن، منیزیم، پنبۀ نسوز، تالک و... نیز از دیگر مزایای این کوهستان و شهرستان است. منطقۀ حفاظتشدۀ کوه بیرک از رویشگاهها و زیستگاههای ارزشمند گیاهان و جانوران در جنوب شرق ایران است. از رودخانههای این شهرستان به ماشکید، هنزامان، روتک، بگین، شهری کور و آشاری کوری اشاره میتوان کرد.
قلعۀ مهرستان، مدرسۀ شیخ فضلالله نوری، تپههای روستای قادرآباد در بخش مرکزی و همچنین قلعۀ خرگوشان، و تپه و قبرستان بگن در بخش آشار از آثار تاریخی شهرستان است که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاند.