آرامگاه شیخ عبدالصمد نطنزی
آرامگاه شیخ عبدالصمد نطنزی
آرامگاه عبدالصمد اصفهانی نطنزی، از مشایخ و صوفیان بنام طریقت سهروردیه در سده 7ق ( ـ نطنز ۶۹۹ق)، شاخص‌ترین عنصر یادمانی در بافت تاریخی نطنز به شمار می‌رود. این آرامگاه بخشی از مجموعه تاریخی ـ مذهبی مسجد جامع نطنز است که در خیابان مالک‌اشتر این شهر جای دارد و در تاریخ ۱۸ تیر ۱۳۱۱ش با شماره ۱۸۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. پیکره این مجموعه در طول تاریخ دستخوش دگرگونی و الحاقات متعددی بوده است؛ پژوهش‌های باستان‌شناختی و کشف کتیبه‌ای در عملیات مرمتی دهه ۱۳۵۰ش آشکار ساخت که هسته اولیه بنا به شبستان گنبددار هشت‌ضلعی دوره آل بویه (۳۸۹ق) بازمی‌گردد. با این حال، شکل‌گیری یادمان کنونی بر فراز مزار شیخ در عهد ایلخانان مغول و به اهتمام مرید وی، زین‌الدین ماستری (مستوفی و نایب سعدالدین ساوجی، وزیر الجایتو) آغاز و تثبیت شد.
پیکره معماری آرامگاه از الگوی چهارطاقیِ ارتقایافته به یک گنبدخانه چلیپایی‌شکل بهره می‌برد. گنبد این بنا ساختاری دوجداره دارد؛ پوشش خارجی آن به‌صورت گنبدی رک (مخروطی ـ هرمی) هشت‌وجهی با کاشی‌کاری‌های لعاب‌دار فیروزه‌ای و الگوهای آجریِ تزئینی بر فراز ساقه اجرا شده و نمای شهری نطنز را تحت تأثیر قرار داده است. در نقطه مقابل صلبیت نمای بیرونی، پوسته زیرین گنبد در درون بنا با شبکه‌ای متراکم و معلق از مقرنس‌های گچی چندطبقه اجرا شده که با هندسه‌ای دقیق، فضای چهارگوشه تحتانی را به دهانه مدور گنبد پیوند می‌دهد. در طوقه و پایانه اتصال دیواره به سقف مقرنس، کتیبه‌ای سراسری و گچ‌بری‌شده به خط ثلث برجسته بر زمینه‌ای از نقوش اسلیمی و گل‌وبوته تعبیه شده که تاریخ ۷۰۷ق و نام بانی آن، زین‌الدین ماستری، را در بر دارد.
در مباحث تاریخ معماری، پژوهش‌های شِیلا بلر تاریخ احداث آرامگاه را در میانه مراحل ساخت مسجد چهارایوانی (۷۰۴ تا ۷۰۹ق)، سردر خانقاه مجاور (۷۱۶ یا ۷۱۷ق) و مناره بلند ۳۷ متری (۷۲۵ق) قرار داده است. با این حال، تحلیل‌های ساختارشناختی متأخر نشان می‌دهد که ساختار آجری پایه بقعه و برخی عناصر اتصال‌دهنده آن بر تحولات دوره ایلخانی تقدم داشته و محتملاً بر بنیانی متعلق به اواخر عهد سلجوقی یا خوارزمشاهی استوار گردیده که در سال ۷۰۷ق با مقرنس‌کاری، محراب زرین‌فام و نوسازی دیواره‌ها به یک زیارتگاه باشکوه بدل شده است. انحراف محوری نزدیک به ده درجه میان بقعه و محراب‌های شبستان‌های مجاور نیز شاهدی بر مستقل بودن شاکله ساختاری بقعه پیش از ادغام در طرح مسجد ایلخانی دانسته می‌شود.
فضای درونی مقبره در گذشته از غنی‌ترین نمونه‌های تزئینات سرامیکی و سفالگری زرین‌فام عهد ایلخانی بهره‌مند بوده است. ازاره‌های اتاق تدفین و محراب شاهکار آن با کاشی‌های ستاره‌ای و چلیپایی ساخت کارگاه‌های کاشان با امضای استادکارانی چون حسن بن علی بن احمد بابویه کاشانی پوشیده شده بود که در اواخر عهد قاجار از بدنه بنا جدا و به خارج از کشور منتقل شد؛ امروزه نمونه‌های شاخص این کاشی‌های زرین‌فام و بخش‌هایی از محراب در موزه‌هایی چون ویکتوریا و آلبرت در لندن و موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شوند. در کانون بقعه، بر فراز مزار، ضریحی چوبی با گره‌چینی مشبک و تزئینات درودگری ظریف قرار دارد که کتیبه آن تاریخ ۱۰۶۴ق (دوره شاه عباس دوم صفوی) و نام سازنده آن، «استاد اسماعیل»، را ثبت کرده است؛ در کنار آن لوحه‌ای کاشی‌کاری‌شده متعلق به سال ۱۰۴۵ق نیز شواهد توجه و نگهداری از مزار در دوره صفویه را بازگو می‌کند. بقعه شیخ عبدالصمد با ترکیب نوآوری‌های سازه‌ای، گنبد هرمی ممتاز و تزئینات مقرنس، یکی از شاخص‌ترین یادمان‌های برجامانده از معماری تدفینی ایران در آغاز سده 8ق به شمار می‌رود.