مناره و مسجد پامنار
مناره و مسجد پامنار
این مسجد که در گویش محلی و متون کهن به مسجد «بُن‌کویه» یا «بُن‌کوی» نیز شهرت دارد، از کهن‌ترین آثار دورهٔ اسلامی در استان اصفهان است که در بافت تاریخی شهر زواره و در محلهٔ پامنار واقع شده است. این بنای ارزشمند در ۱۲ اسفند ۱۳۱۵ش با شمارهٔ ۲۸۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و به‌سبب دربرداشتن یکی از کهن‌ترین مناره‌های کتیبه‌دار ایران و لایه‌های گوناگون تاریخی، اهمیتی ویژه در مطالعات باستان‌شناسی و تاریخ معماری دارد.
بر پایهٔ شواهد معماری و یافته‌های باستان‌شناختی، بستر این مسجد در دوران ساسانی آتشکده بوده که پس از ورود اسلام به فلات مرکزی ایران و تغییر کاربری فضاهای آیینی، ساختار مسجد بر روی بنیان‌های پیشین استوار شده است. نقشهٔ مسجد پامنار دارای الگویی خاص و کم‌نظیر است؛ فضای داخلی آن مشتمل بر صحنی کوچک و شبستانی با شش ایوانچه (طاق‌نما) و شش محراب مجزا است که هر یک از محراب‌ها با تزئینات متنوع گچ‌بری نقوش اسلیمی، گیاهی و خطوط کوفی اوایل دورهٔ اسلامی و عصر سلجوقی آراسته شده‌اند. این تعدد محراب‌ها گویای استفادهٔ حلقه‌های مختلف تدریس و عبادت انفرادی در ادوار گوناگون بوده است.
شاخص‌ترین بخش این مجموعه، منارهٔ استوانه‌ای و منفرد آن با بلندای تقریبی ۲۰ متر است که در زاویهٔ بنا استقرار دارد. این مناره بر پایهٔ کتیبهٔ کمربندیِ برجستهٔ آن به خط کوفی سادهٔ آجری، در سال ۴۶۱ق و در عهد حکومت آلب‌ارسلان سلجوقی به دست محمد بن ابراهیم احداث شده است. منارهٔ پامنار زواره از دیدگاه تقدم تاریخی، دومین منارهٔ کتیبه‌دار و تاریخ‌دار برجای‌مانده در سراسر ایران پس از منارهٔ مسجد جامع ساوه (۴۵۳ق) به‌شمار می‌رود. بدنهٔ مناره تماماً از آجر و ملات گچ ساخته شده و بخش‌های میانی و فوقانی آن با رج‌چینی‌های متنوع هندسی و طاق‌نماهای ریز و مقرنس‌های ساده برای استقرار مأذنه تزئین شده است. تداوم حیات مذهبی این مسجد در دوره‌های بعد به‌ویژه ایلخانی و صفوی موجب مرمت‌ها و تغییراتی در محراب‌ها و پوشش‌های طاقی بنا گردید، در حالی که منارهٔ آجری آن توانسته اصالت قرن پنجمی خود را تا عصر حاضر حفظ کند.